Проекты, у которых текст на государственном языке отсутствует, будут удаляться без уведомления инициатора проекта со стороны администрации Портала
ID Разработчик Дата размещения Дата завершения Кол-во предложений
18561 Министерство транспорта Республики Узбекистан 16/06/2020 01/07/2020 0

Обсуждение завершено

Приказ или постановление ведомств
“Фуқаро авиацияси вертодромларининг (қўниш майдонларининг) фойдаланишга яроқлилик нормалари” Ўзбекистон Республикаси авиация қоидаларини (ЎзР АҚ-154) тасдиқлаш ҳақида
ID-18561

 

 

 

 

 

 

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ТРАНСПОРТ ВАЗИРИНИНГ

БУЙРУҒИ

 

“Фуқаро авиацияси вертодромларининг (қўниш майдонларининг) фойдаланишга
яроқлилик нормалари” Ўзбекистон Республикаси авиация қоидаларини
(ЎзР АҚ-154)
тасдиқлаш ҳақида

 

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 13 августдаги ПФ-5781-сон “Ўзбекистон Республикасида туризм соҳасини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармонига мувофиқ ҳамда Ҳалқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг стандартларини жорий этиш мақсадида буюраман:

1. “Фуқаро авиацияси вертодромларининг (қўниш майдонларининг) фойдаланишга яроқлилик нормалари” Ўзбекистон Республикаси авиация қоидалари (ЎзР АҚ-154) иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

 

 

Вазир

 

Э. Ганиев

 

Тошкент ш.,

2020 йил ____________

_____    - сон

 

Ўзбекистон Республикаси транспорт вазирининг

2020 йил “____” _________

___-сон буйруғига

ИЛОВА

 

 

“Фуқаро авиацияси вертодромларининг (қўниш майдонларининг) фойдаланишга яроқлилик нормалари” Ўзбекистон Республикаси авиация қоидалари

(ЎзР АҚ-154)

 

1-боб. Умумий қоидалар

 

1. Ушбу “Фуқаро авиацияси вертодромларининг (қўниш майдонларининг) фойдаланишга яроқлилик нормалари” Ўзбекистон Республикаси авиация қоидалари (кейинги ўринларда – Қоидалар) вертодромлар ва қўниш майдонларига қўйиладиган талабларни ўз ичига олади.

2. Ушбу Қоидалар Халқаро фуқаро авиацияси Конвенциясининг Вертодромлар
2 жилд 14-иловаси талабларига мувофиқ ишлаб чиқилган.

3. Ушбу Қоидаларда қуйидаги тушунчалардан фойдаланилади:

аэродром – қуруқлик ёки сув юзасида ҳаво кемаларининг келиши, жўнаши ва ушбу юза бўйлаб ҳаракатланиши учун тўлиқ ёки қисман мўлжалланган ҳамда бинолар, иншоотлар ва ускуналар жойлашган махсус жиҳозланган ҳудуд;

вертодром – тўлиқ ёки қисман вертолётларнинг келиши, жўнатилиши
ва ҳаракатланиши учун мўлжалланган аэродром ёки иншоот юзасидаги маълум бир белгиланган ҳудуд юзаси;

вертодром (қўниш майдони) назорат нуқтаси (кейинги ўринларда – HRP) – вертодромнинг ёки қўниш майдонининг белгиланган жойлашуви.

вертолётнинг йўналиш йўлакчалари – вертолётнинг ҳаракатланиши учун белгиланган йўл ва вертодромнинг йўлакларини бир-бирига боғловчи йўллар. Йўналиш йўлакчалари йўналишининг ўқ чизиғи бўйлаб вертолётлар учун ҳаво ёки ер усти йўлакларини ўз ичига олади.

вертолётлар ҳаво йўлакчалари – ҳавода вертолётларни йўналтириш учун мўлжалланган ер юзидаги белгиланган йўл.

вертолётнинг тўхтаб туриш жойи – вертолёт тўхтаб туриши учун мўлжалланган ва ерда ҳаракатини тугатадиган ёки вертолёт қўниб, ҳавода ҳаракатини якунлашни амалга ошириш учун ҳаво кемасини тўхтаб туриш жойи.

вертолётлар учун ердаги йўналиш йўлакчалари – ғилдиракли шассиси бўлган вертолётларнинг қуруқликда ҳаракатланиши учун мўлжалланган ердаги йўналиш йўлакчалари.

вертодромлар – эълон қилинган масофалар:

а) Учишнинг мўлжалланган масофаси (кейинги ўринларда –ТОDАН). Қўнишга киришнинг охирги босқичи ва учиш зонасининг узунлиги, шунингдек, тўсиқларсиз (агар мавжуд бўлса), вертолётларга мўлжалланган ва учишини якунлаш учун яроқли деб эълон қилинган вертолёт йўлагининг узунлиги.

б) Учишнинг бекор қилинган масофаси (кейинги ўринларда –RTODАН). - 1-тоифали парвоз ва техник хусусиятларига эга парвозларни амалга оширадиган вертолётлар томонидан тўхтатилиши ва парвозини якунлаш учун мос бўлган деб эълон қилинган
ва қўнишга киришнинг охирги босқичи зонаси узунлиги.

в) Мўлжалланган қўниш масофаси (кейинги ўринларда –LDАН). Қўнишга киришнинг охирги босқичи ва учиш зонасининг узунлиги, шунингдек вертолётлар учун белгиланган баландликдан қўнишни маневрини бажариш учун мавжуд бўлиши эълон қилинган ва қўшимча зоналар.

вертолётлар учун тўсиқсиз йўлак – 1-тоифали парвоз ва техник хусусиятларига эга ишлайдиган вертолёт маълум бир тезланиш ва баландликка эришиши мумкин бўлган ердаги ёки сувдаги, маълум бир танланган ва/ёки тегишли яроқлилик сифатида тайёрланган майдон.

вертодромнинг (қўниш майдонинг) денгиз сатҳига нисбатан баландлиги
 
– FATO зонасининг энг баланд нуқтасининг денгиз сатҳига нисбатан баландлиги.

динамик юк ўтказувчи юза – фавқулодда қўнишда вертолёт томонидан яратилган юкларга бардош берадиган сирт.

қўниш ва кўтарилиш зонаси (кейинги ўринларда – TLOF) – вертолёт қўниш
ёки ердан кўтарилишини бажариши мумкин бўлган майдон.

қўниш жойи – белги билан ажратилган ёки ажратилмаган, вертодромнинг қўнишга киришнинг охирги босқичи ва учиш визуал зонаси (FATO) билан бир хил жисмоний хусусиятларга эга бўлган майдон.

қўниш майдони – ҳаво кемалари қўниши ва учиши учун мўлжалланган ишчи майдоннинг бир қисми.

қўниш ва учиш зонасига киришнинг охирги босқичи (кейинги ўринларда –  FATO) - қўнишга кириш маневрининг муаллақ осилиш ёки қўнишгача бўлган охирги босқичи ва кўтарилиш маневри бошланиши белгиланган ҳудуд. FATO 1-тоифали парвоз
ва техник хусусиятларига эга вертолётлар томонидан фойдаланилиши лозим бўлган ҳолларда бу белгиланган ҳудуд узилган парвоз зонасини ўз ичига олади.

узилган учиш зонаси – 1-тоифали парвоз ва техник хусусиятларига эга вертолётлар томонидан учиш вақтида кўзда тутилмаган узилиши ва тўхтатиш учун белгиланган ҳудуд узилган парвоз зонасини ўз ичига олади.

учиш-қўниш йўлагининг туридаги FATO зонаси – геометрик шаклига
кўра учиш-қўниш йўлагига ўхшаш FATO зонаси.

ҳудудда нуқтага қадар қўнишга киришнинг визуал қисми (кейинги ўринларда – PinS) – визуал парвоз режимида PinS схемасидан фойдаланганда вертолётнинг
PinS-дан фойдаланган ҳолда қўнишга кириш схемасининг MAPt-дан қўниш майдонига қадар бўлган бир қисми. Визуал қисм ҳаводаги нуқтани (PinS) қўниш жойига улайди;

ҳимоя зонаси – вертолёт хавфсиз маневр қилиши учун мўлжалланган йўлакчалари зонаси бўйлаб ва вертолёт тўхташ жойи атрофида, объектлардан, FATO зонасидан, бошқа йўлакчалар ва тўхташ жойларидан етарли хавфсиз масофани таъминлайдиган ҳудуд.

хавфсизлик зонаси – қўнишга киришнинг охирги босқичи ва учиш зонаси (FATO) атрофида, тўсиқларсиз, аэронавигация учун зарур бўлган тўсиқлар бундан мустасно
ва вертолётларнинг FATO дан бехосдан чиқиб кетиш ҳолатларида шикастланиш хавфини камайтиришга мўлжалланган вертодромнинг белгиланган зонаси (қўниш майдони).

ҳаводаги нуқтага қадар қўнишга кириш (кейинги ўринларда – PinS) – ҳаводаги нуқтага қадар қўнишга кириш GNSS га асосланган бўлиб фақат вертолётлар учун мўлжалланган ҳаводаги нуқтага қадар қўнишга киришнинг ўрнатилган тартибини ифодалайди. Ҳаводаги нуқтага қадар қўнишга кириш кейинчалик ҳавода маневр қилишни таъминлайдиган назорат нуқтасига боғланган ҳолда амалга оширилади ёки визуал маневр билан тўсиқларни аниқлаш ва уларни айланиб ўтиш имконини берадиган кўриниш шароитида қўнишга кириш ва қўниш амалга оширилади.

паррак диаметри (кейинги ўринларда – D) – парракнинг (парракларнинг) айланиши пайтидаги вертолётнинг энг катта умумий ўлчами, парракнинг айланиш текислиги паррак текислигининг олдинги учидан айланиш текислигининг орқа учигача
ёки вертолёт конструкциясининг орқа қисмига қадар бўлган масофа.

Изоҳ. Айрим ҳолларда матнда “D” ўрнига “D қиймати” термини қўлланилади.

статик юк ўтказувчи юза  вертолётнинг массасига бардош берадиган сирт.

тўсиқ  барча ҳаракатсиз (вақтинча ёки доимий) ва ҳаракатланувчи объектлар
ёки уларнинг қисмлари, бунда:

а) ҳаво кемаларининг ер усти бўйлаб ҳаракатланиши учун мўлжалланган ёки улар жойлашган ҳудудда жойлашган бўлиши, ёки

б) парвоз пайтида ҳаво кемасининг хавфсизлигини таъминлаш учун мўлжалланган бирон бир сирт устида кўтарилиш; ёки

в) ўрнатилган тартибдан ташқарида жойлашган бўлса,  аэронавигация учун хавф туғдирувчи ҳисобланади.

юзадаги вертодром – ер юзасида ёки сув юзасидаги қурилма устида жойлашган вертодром.

юзадан юқорида жойлашган вертодром – юзадан юқоридаги конструкцияда жойлашган вертодром.

4. Мазкур Қоидаларда қўлланиладиган қисқартишлар:

Гц       герц

Кг       килограмм

кд        кандела

км/ч    км/соат

л          литр

л/мин  дақикада литр

м         метр

ВПҚ   Вертолёт парвози учун қўлланма

с          секунд

см       сантиметр

т          тонна (1000 кг)

уз        узел

ВМШ визуал метеорологик шароитлари

ААХ   “Ўзаэронавигация”  Марказининг аэронавигацион ахборот хизмати

APAPI аниқлик билан қўниш йўналишининг соддалаштирилган қўрсатгичи

ASPSL           сегмент ёритгичлар тўпламлари

FATO қўнишга киришнинг охирги босқичи ва учиш зонаси

Ft        фут

GNSS Глобал навигация йўлдош тизими

HAPI  вертолётнинг қўнишга кириш йўлаги кўрсаткичи

HRP    Вертодромнинг назорат нуқтаси

LDAH (ҚМ) қўниш масофаси

LOA   тўсиқларни чеклаш зонаси

LOS    тўсиқларни чеклаш сектори

LP       люминестцент панели

MAPt  иккинчи айланага кетиш нуқтаси

МТОМ           максимал учиш вазни

OFS    тўсиқлардан холи сектор

PAPI   қўниш йўналишининг аниқ кўрсаткичи

PinS    ҳаводаги нуқта

R/T      радиотелефония ёки радиоалоқа

RTODAH       Узилган учишга мўлжалланган масофа

TLOF  Ерга тегиш ва ердан узилиш зонаси

TODAH         Учишнинг мўлжалланган масофаси

UCW  шасси кенглиги

Белгилар:

°          даража

'           дақиқа

=         тенг

%        фоиз

±         қўшиш ва айириш

 

2-боб. Вертодром ва қўниш майдонларига тегишли умумий қоидалар

 

1-§. Умумий қоидалар

 

5. Қоидаларда вертодромларда акс эттирилиши керак бўлган жисмоний тавсифномалар тўсиқларни чеклаш сиртлари ҳамда вертодромда таъминланиши керак бўлган маълум иншоот ва техник хизмат кўрсатиш жиҳозлари акс эттирилиши керак.
Ушбу техник талаблар ҳаво кемалари парвозларини ташкил қилишни чеклаш ёки регламентлаш учун мўлжалланмаган.

6. Ушбу қоидаларнинг техник талаблари Ўзбекистон Республикаси ҳудудида жойлашган, ҳамда фуқаро авиацияси вертолётлари томонидан фойдаланиш учун мўлжалланган ҳамма вертодромларга тегишлидир. Улар фақат вертолётлар томонидан фойдаланиладиган самолётлар учун мўлжалланган вертодром зоналарига тенг равишда қўлланилади.

7. Вертодром фуқаро авиацияси томонидан белгиланган талабларга жавоб берганидан кейингина фойдаланишга қабул қилиниши мумкин.

8. Баъзи ҳолларда, мавжуд талаблардан вақтинча оғишларга йўл қўйилади,
агар ушбу бузилишлар парвозлар хавфсизлигини тенг даражада таъминлайдиган чора 
– тадбирларни амалга ошириш билан қопланса. Ушбу ҳолатларда вертолёт эксплуатанти Ўзбекистон Республикаси транспорт вазирлиги ҳузуридаги фуқаро авиацияси агентлиги (кейинги ўринларда – “Ўзавиация” агентлиги) билан келишилган хавфсизликка оид хавфларни аниқлаш билан парвозлар хавфсизлигининг эквивалент даражасини таъминлаш тўғрисида хулоса тайёрлайди.

9. Вертодром (қўниш майдони) оператори аэронавигация маълумот хизматига аэронавигация маълумотларни тақдим этилиши ва ишончлилиги учун тўлиқ жавобгардир.

 

2-§. Умумий маълумот тизимлари

 

10. Горизонтал текисликда геодезик маълумот тизими сифатида Жаҳон геодезик тизими - 1984 (WGS-84) қўлланилади. Хабар қилинган аэронавигацион географик координаталар (кенглик ва узунликни кўрсатувчи) WGS-84 нинг геодезик маълумот базасига нисбатан ифодаланади.

11. Вертикал текисликдаги ҳисоб тизими сифатида база учун қабул қилинган тортишиш кучига боғлиқ нисбий баландликларидан (баландликлар) геоид деб номланган ўртача денгиз сатҳи (МSL) ҳисобланади.

12. Вақтни ҳисоблаш тизими сифатида григориан тақвими ва умумжаҳон келишилган вақт (UТС) қўлланилади.

13. Бошқа вақт маълумотлари тизими қўлланиладиган ҳолларда, бу Ўзбекистон Республикаси Аэронавигация маълумотлари (АIР) тўпламида кўрсатилади.

 

3-§. Аэронавигация маълумотлари

 

14. Вертодромга (қўниш майдонига) аэронавигация маълумотлари аниқлик
ва яхлитлик талабларига мувофиқ, сифат тизимининг белгиланган тартибини ҳисобга олган ҳолда белгиланади ва узатилади.

15. Аэронавигация маълумотларининг яхлитлиги тайёрланиш пайтидан бошлаб навбатдаги фойдаланувчига қадар бутун ахборот жараёни давомида сақланади. Аэронавигация маълумотлар яхлитлиги талаблари маълумотлар бузилишининг мумкин бўлган хавфига асосланган.

16. Электрон ахборот воситаларида уларни сақлаш ёки узатиш пайтида аэронавигация маълумотларни ҳимоя қилиш ИКАО талабларига мувофиқ амалга оширилади.

17. Кенглик ва узунликни билдирувчи географик координаталар аниқланади
ва “Ўзаэронавигация” давлат унитар корхонасига Ўзбекистон Республикасида қўлланиладиган геодезик координаталар тизимида ҳисобот берилади.

18. Дала текширувининг аниқлик даражаси шундан иборатки, олинган маълумотларнинг мос келадиган тизимга нисбатан қўлланиладиган парвоз фазалари бўйича олинган тезкор навигация маълумотларининг белгиланган талаблардан ошмаслиги.

19. Вертодромда (қўниш майдонида) қуйидагилар ташкил қилиниши керак:

- авиация маълумотлари ҳужжатларига киритиш учун парвоз операциялари учун зарур бўлган маълумотларни тўплаш;

- парвозларни таъминлаш ва ишлаб чиқариш билан шуғулланадиган авиация ходимларини зарур аэронавигация маълумотлари билан таъминлаш.

20. Аэронавигация маълумоти ҳужжатларидаги вертодром ҳақидаги маълумотлар вертодромларининг ҳақиқий ҳолатига мос келиши керак.

 

4-§. Вертодромнинг (қўниш майдонининг) назорат нуқтаси

 

21. Вертодромнинг (қўниш майдонининг) назорат нуқтаси аэродром билан туташмаган вертодром ёки қўниш майдонида ўрнатилади.

22. Вертодром ёки қўниш майдони аэродром билан туташганда вертодромнинг ўрнатилган назорат нуқтаси аэродром учун ҳам, вертолёт ва қўниш майдони учун ҳам бир хил ҳисобланади.

23. Вертодромнинг (қўниш майдонининг) назорат нуқтаси вертодромнинг
ёки қўниш жойининг бошланғич ёки режалаштирилган геометрик маркази яқинида жойлашади ва қоида тариқасида унинг дастлабки жойлашуви ўзгаришсиз қолади.

24. Вертодромнинг (қўниш майдонининг) назорат нуқтасининг жойлашуви ўлчанади ва градус, дақиқа, сония ва сонияларнинг юздан бир қисмида ўлчанади ва авиация маъмуриятига хабар қилинади.

 

5-§. Вертодромнинг (қўниш майдонининг) баландлиги

 

25. Вертодромнинг (қўниш майдонининг) баландлиги ва геоид тўлқини вертодром (қўниш майдонининг) баландлик қисмида (қўниш майдонида) ўлчанади ва ярим метр
ёки фут аниқлигида “Ўзаэронавигация” маркази ДУК АИҲ бўлимига маълумот берилади.

26. Баландлик ва қўниш зонаси ва узилиш зонаси геоид тўлқинини ва/ёки қўнишга киришнинг охирги босқичи ва учиш зонасининг хар бир остонасининг ошиб кетиши (зарурат бўлганда) ўлчанади ва ярим метр ёки фут аниқлигида аэронавигация маълумоти ваколатли органига маълумот берилади.

 

6-§. Вертодром (қўниш майдонининг) ўлчамлари

ва у билан боғлиқ маълумотлар

 

27. Вертодромдаги ҳар бир иншоат учун мос равишда қуйидаги маълумотлар ўлчанади ёки тавсифланади:

а) вертодромнинг тури: ер сатҳидан кўтарилган сирт даражасида жойлашган конструкция;

б)  қўниш ва ердан узилиш зонаси: энг яқин масофадаги метр ёки футга, нишаб, сирт тури тўғри келадиган ўлчамлар, тоннада (1000 кг);

в) FATO зонаси: FATO тури, юздан бир аниқликдаги ҳақиқий пеленг даражага қадар аниқ рақам билан (агар мавжуд бўлса), узунлиги ва кенглиги энг яқин метрга ёки футга, нишабга, сирт турига тўғри келади;

г) хавфсизлик зонаси: сирт узунлиги, кенглиги ва тури;

д) вертолётлар учун ердаги йўналиш йўлакчалари ва вертолётлар учун ҳаводаги йўналиш йўлакчалари сирти: белгиси, кенглиги, тури;

е) остона: сирт тури, вертолётлар тўхташ жойи;

ж) тўсиқсиз йўлак: узунлиги, ер сиртининг профили;

з) қўниш учун кириш схемалари, маркировка ва FATO, TLOF чироқлари, вертолётлар учун йўналиш йўлакчалари, вертолётлар учун ҳаво йўналиш йўлакчалари
ва вертолёт тўхташ жойлари учун кўргазмали қуроллар.

28. Учиш ва қўниш зонасининг геометрик марказининг географик координаталари ва ажратиш ва/ёки қўнишга киришнинг охирги босқичи зонасининг ҳар бир йўналиш бўйича (зарурат бўлганида) ўлчанади ва “Ўзаэронавигация” маркази ДУК ААХ бўлимига WGS-84 талабларига мувофиқ тақдими этилади.

29. Вертолётларнинг ҳаводаги йўналиш йўлаклари  учун қуруқликдаги йўлаклари
ўқ чизиғига тегишли марказий чизиқларининг географик координаталари ўлчанади
ва радиус секундлари, дақиқалари, сонияларнинг юздан бир қисмида “Ўзаэронавигация” маркази ДУК ААХ бўлимига тақдим этилади.

30. Ҳар бир вертолёт тўхтаб туриш жойининг географик координаталари ўлчанади ва “Ўзаэронавигация”  маркази ДУК ААҲ бўлимига дақиқаларда, сониялар ва сониянинг юздан бир қисмида ҳисобот берилади.

31. Диспетчер зонасида ва вертодромда тўсиқларнинг географик координаталари ўлчанади ва градус, дақиқа, сония,  сониянинг ўндан бир қисмида дақиқалари,
ва аэронавигацион ахборот хизматининг ваколатли органига хабар қилинади.
Бундан ташқари, “Ўзаэронавигация” маркази ДУК ААҲ бўлимига тўсиқларнинг максимал ошиши, тури, белгиланиши ва ёруғликдан ҳимояланиш (агар мавжуд бўлса) қиймати тўғрисида хабар беради.

 

7-§. Эълон қилинган масофалар

 

32. Вертодром (қўниш майдони) учун энг яқин метр ёки футга яқин бўлган ҳолда эълон қилинадиган масофа:

а) мўлжалланган учиш масофаси;

б) парвозга мўлжалланган бекор қилиш масофаси;

в) мўлжалланган қўниш масофаси.

 

8-§. AАX ва вертодромнинг ваколатли органлари
орасидаги мувофиқлаштириш

 

33. ААХ маълумотларини ўз вақтида олишни таъминлаш, уларга энг охирги парвоз маълумотларини бериш ва парвоз маълумотларига бўлган эҳтиёжни қондириш учун вертодром ваколатли органлари аэронавигация ахборот хизматлари масъул органига дарҳол хабар беришади:

а) вертодромдаги шартлар ҳақида маълумот;

б) тегишли бўлган ускуналар, хизматлар ва навигация воситалари тегишли комплексларининг жавобгарлик ҳолати тўғрисидаги маълумотлар;

в) операцион аҳамиятга эга бўлган ҳар қандай бошқа маълумотлар.

34. AАХ га аэронавигация маълумотларини тақдим этиш учун масъул бўлган вертодром хизматлари аниқлик ва тўлиқлийлик талабларини ҳисобга олади.

 

3-боб. Вертодромлардан фойдаланишнинг яроқлилик қоидалари

 

1-§. Вертодромларнинг жисмоний хусусиятлари

 

35. Вертодромда юза сатҳи даражаси учиш ва қўнишнинг (FATO) охирги босқичининг камида битта зонасини таъминлаши кўзда тутилади.

36. FATO зонасининг ўлчамлари ўрнатилади:

а) вертодромлар учун мўлжалланган 1- тоифали парвоз ва техник хусусиятларига эга вертолётлардан фойдаланиш, вертолётнинг парвозини амалга ошириш қоидаларидаги талабларга мувофиқлиги, агар кенглик учун техник талаблар бўлмаса, у ҳолда кенглиги
1,5 дан кам бўлмаган умумий узунлиги / кенглиги, қайси қиймат катталигига қараб, энг узун / энг кенг вертолётлар ушбу вертодром учун мўлжалланган;

б) 1-тоифали парвоз ва техник хусусиятларига эга вертолётлар томонидан фойдаланиш учун мўлжалланган сувдаги вертодромлар учун, кейинги банд кўрсатмаларига мувофиқ а) қўшимча 10% юқорироқ;

в) вертодромлар учун мўлжалланган 2 ва 3 тоифаларининг парвоз ва техник хусусиятларига эга вертолётлардан фойдаланиш учун, мўлжалланган етарли ўлчам
ва конфигурациялар учун камида 1,5 ўлчамли узунлиги/кенглиги диаметри билан доира қўйишингиз мумкин бўлган ҳудудни ўз ичига олади, қайси бири катта, энг узун / кенг вертолётларга хизмат кўрсатиш учун мўлжалланган вертодром;

г) сувга мўлжалланган вертодромлар учун 2 ва 3 тоифа парвоз ва техник хусусиятларига эга вертолётлар мўлжалланган, камида икки ўлчовли узунлиги/кенглиги диаметри билан доира қўйишингиз мумкин бўлган майдонни ёқиш учун етарли даражада, энг узун/кенг вертолётларга хизмат кўрсатиш учун мўлжалланган вертодром.

37. FАТО зонасининг ҳажмини аниқлашда, ортиқча баландлик ва ҳарорат каби маҳаллий шароитлар ҳисобга олинади

38. FАТО зонасининг умумий қиялиги барча йўналишларда 3%дан ошмаслги керак. FАТО зонасининг махаллий қиялигининг барча қисми ошмаслиги керак:

а) 5%, агар вертодром 1-тоифали парвоз ва техник хусусиятларига эга вертолётлар учун мўлжалланган бўлса; ва

б) 7%, агар вертодром 2 ва 3-тоифали парвоз ва техник хусусиятларига эга вертолётлар учун мўлжалланган бўлса.

39. FАТО зонасининг юзаси:

- асосий паррак оқимининг таъсирига бардош беради;

а) вертолётларнинг учиш ва қўнишига салбий таъсир кўрсатадиган тартибсизликлар мавжуд эмас; ва

б) 1-тоифали парвоз ва техник хусусиятларига эга вертолётлар томонидан бекор қилинган парвозни бажариш учун етарли кучга эга.

40. FATO зонаси ернинг таъсирини таъминлаши керак.

 

 

2-§. Вертолётлар учун тўсиқсиз йўлаклар

 

41. Вертолётлар учун тўсиқлардан озод бўлган йўлаклар тақдим этилади, улар тўхтатилган учиш зонасининг орқасида жойлашади.

42. Вертолётлар учун тўсиқсиз йўлак кенглиги, хавфсизлик зонасининг кенглигидан кам бўлмаслиги керак.

43. Тўсиқлардан озод бўлган вертолёт йўлаги юзаси 3% га тенг бўлиб кўтарилган текислик устида ҳаракат қилмаслиги керак ва унинг пастки чегараси FАТО зонасининг чегарасидан ўтадиган горизонтал чизиқдир.

44. Вертолёт йўлагидаги тўсиқсиз объект, ҳавода вертолётлар хавфсизлигига потенциал таҳдид соладиган бўлса, тўсиқ сифатида кўриб чиқилиши ва олиб ташланиши керак.

 

3-§. Қўниш ва ердан узилиш зоналари

 

45. Вертодромда камида битта қўниш ва ердан узилиш зонаси мавжуд.
Қўниш ва узилиш зонаси FАТО зонасида жойлашади.

46. Қўниш ва ажратиш зонаси 1,5 диаметрли доира ёки шасси асосининг кенглиги (катталигига қараб) энг катта вертолётни жойлаштириш учун етарли ҳажмга эга бўлиб, унинг хизмат кўрсатиш зонаси ҳисобланади.

47. Тегишли ва ажратувчи зоналарнинг ён бағирлари зонанинг юзасида сув тўпланишининг олдини олиш учун етарли даражада ўрнатилади, аммо ҳар қандай йўналишда 2% дан ошмайди.

48. Қўниш ва узилиш зонаси вертолётлар томонидан ишлаб чиқарилган юкка бардош бера олади, бу зона хизмат кўрсатиш учун мўлжалланган.

 

4-§. Хавфсизлик зоналари

 

49. FATO зонаси атрофида хавфсизлик зонаси мавжуд бўлиб, у мустаҳкам бўлиши шарт эмас.

50. Об-ҳаво шароитида (ВМШ) 1-тоифали учиш-техник хусусиятларига мувофиқ парвозларни амалга оширувчи вертолётлар томонидан фойдаланиш учун мўлжалланган FATO зонасини ўраб турган хавфсизлик зонаси FATO зонасининг контуридан камида
3 м ёки 0,25 D оралиғида, FATO зонасининг хизмат кўрсатиш учун мўлжалланган энг катта вертолётнинг қанчалик катталигига қараб, FATO зонаси:

а) хавфсизлик зонасининг ҳар бир ташқи томони камида 2 Д га тенг, қачонки
FATO зонаси тўртбурчак бўлса; ёки

б) FATO зонаси думалоқ бўлса, хавфсизлик зонасининг ташқи диаметри камида
2 Д га тенг.

 

51. FATO зонасини ўраб турган хавфсизлик зонаси визуал об-ҳаво шароитида (ВМШ) 2 ёки 3 тоифасининг парвоз ва техник хусусиятларига мувофиқ рейсларни амалга оширувчи вертолётлар томонидан фойдаланиш учун FATO зонасининг контуридан камида 3 м ёки 0,5 Д оралиғида, FATO зонаси хизмат кўрсатиш учун энг катта вертолётнинг қанчалик катталигига қараб:

1) хавфсизлик зонасининг ҳар бир ташқи томони камида 2 Д, FATO зонаси тўртбурчак бўлса; ёки

2) хавфсизлик зонасининг ташқи диаметри FATO зонаси думалоқ бўлганда камида 2 D бўлади,  ушбу Қоидаларнинг 1-иловасига мувофиқ.

52. 45° хавфсизлик зонаси чегарасидан 10 м масофада кўтарилган нишаб билан ҳимояланган ён сирт таъминланади, бу орқали тўсиқлар кирмайди; ва агар тўсиқлар
FATO зонасининг фақат бир томонида жойлашган бўлса, улар бундай нишаб билан ёнлама сиртдан ўтиши мумкин.

53. Ҳимояланган ён юза хавфсизлик зонаси чегарасидан юқорига қараб
10 м гача бўлган 45° бурчак билан таъминланади, улар орқали тўсиқлар ўтмайди; бундан ташқари, агар тўсиқлар FATO зонасининг бир томонида жойлашган бўлса, улар ён бағирлари орқали бундай қиялик билан кириб боришлари мумкин.

54. Функтсионал мақсади хавфсизлик зонасида жойлаштиришни талаб қиладиган объектлар FATO чегараси бўйлаб жойлашганда 25 см дан ошмайди ва FATO чегарасидан 25 см баландликда жойлашган ва FATO зонаси ён томонига 5% градиент билан кўтарилиб кетмайди.

55. FATO зонасининг диаметри 1 D дан кам бўлса, унинг функционал мақсадлари учун хавфсизлик зонасида жойлаштирилиши керак бўлган объектларнинг максимал нисбий баландлиги 5 см дан ошмаслиги керак.

56. Хавфсизлик чегараси юзасининг кўтарилиш бурчаги, агар у қаттиқ бўлса, FATO чегарасидан бошлаб 4 % дан ошмайди.

57. Зарур бўлганда, хавфсизлик зонаси юзаси ротордан реактив куч таъсири остида зарралар тарқалишининг олдини олиш учун мос равишда тайёрланади.

58. FATO зонасига улашган хавфсизлик зонасининг юзаси FATO зонасининг давоми ҳисобланади.

 

5-§. Вертолётлар учун ер усти бошқарув йўлакчалари

 

59. Вертолётлар учун ер усти бошқарув йўлакчалари вертолётнинг ўз тортиш кучи туфайли ер устида, ўз ғилдиракларида ҳаракатни амалга оширишга имкон бериши керак.

60. Бошқарув йўлакчалари самолётлар ва вертолётлар томонидан қўлланилиш учун мўлжалланган ҳолда, самолётлар учун бошқарув йўлакчалари ва вертолётлар учун ер усти бошқарув йўлакчалари низомлари кўриб чиқилади, ҳамда янада қатъий талаблар қўлланилади.

61. Вертолётлар учун хизмат кўрсатишга мўлжалланган ер усти бошқарув йўлакчаларининг кенглиги, вертолетларнинг энг катта шасси кенглигининг (UCW) камида 1,5 қийматига тенг. (Қоидаларнинг 2 илова шаклида кўрсатилгандек)

62. Вертолётлар учун ер усти бошқарув йўлакчаларининг узунлик қиялиги 3% дан ошмаслиги керак.

63. Вертолетлар учун ер усти бошқарув йўлакчалари статик юкка бардош беради
ва вертолётлар учун ушбу ер усти бошқарув йўлакчалари учун мўлжалланган, хизмат қўрсатиш учун вертолётларнинг ҳаракатидан юкламаларга бардош бера олади.

64. Вертолётлар учун ер усти бошқарув йўлакчаси, ердаги йўналишнинг
ўқ чизиғидан ўтади.

65. Вертолётлар учун ер усти харакатланиш йўналиши, ўқ чизиғидан ҳар бир томонида симметрик тарзда вертолётларнинг энг катта умумий кенглигининг камида 0,75 қийматига тенг бўлган масофага чўзилади

66. Вертолётнинг ер усти йўналишида, ер сиртидан юқорига кўтарилиб турадиган бирон бир нарсага рухсат берилмайди, уларнинг функционал мақсадларига қараб жойлашиши мумкин бўлган мўрт нарсалардан ташқари. Ер усти йўналишда вертолёт ҳаракати пайтида, бирон бир ҳаракатланаётган нарсанинг бўлишига йўл қўйилмайди.

67. Ўзларнинг функционал мақсадларига мувофиқ, вертолётларнинг ердаги харакати йўналишида жойлашиши  керак бўлган объектлар:

а) вертолётлар учун ер усти бошқарув йўлакчаси четидан 50 см дан кам бўлмаган масофада жойлаштирилмайди;

б) вертолётлар учун ер усти бошқарув йўлакчасининг текислигидан
25 см баландликда ва вертолётлар учун ер усти бошқарув йўлакчасининг четидан 50 см масофада ва 5% градиент билан бошқарув йўлакчасининг ён томонидан нарига ўтмайди.

68. Вертолётлар учун ер усти бошқарув йўлакчаси ва вертолётлар учун ер усти йўналиши тез дренажлашни таъминлайди, аммо вертолётлар учун ердаги йўналиш йўлакчаларининг кўндаланг қиялиги 2% дан ошмайди.

69. Вертолётнинг сирти йўналишининг юзаси асосий паррак оқимининг таъсирига бардош берадиган тарзда тайёрланган.

70. Бир вақтнинг ўзида операцияларни амалга ошираётганда вертолётларнинг
ер усти йўналишлари ёпилмайди.

 

6-§. Вертолётлар учун ҳаводаги харакатланиш йўлакчалари ва ҳаводаги харакатланиш йўналишлари

 

71. Ҳаво йўналиш йўлакчалари, одатда, ернинг таъсири ва 37 км/соат (20узел)дан кам бўлган йўналиш тезлиги билан боғлиқ бўлган баландликда вертолётнинг ҳаракатини таъминлаши керак.

72. Вертолётлар учун ҳаво йўналиш йўлакчалари кенглиги ушбу йўналиш йўлакчалари томонидан хизмат кўрсатиш учун мўлжалланган вертолётларнинг камида икки баробар катта шасси кенглиги (UCW) ҳисобланади (Ушбу Қоидаларнинг 3 илова шаклида кўрсатилгандек).

73. Вертолётлар учун ҳаво йўналиш йўлакчалари юзаси фавқулодда қўнишни амалга ошириш учун мос келади.

74. Вертолётлар учун ҳаво йўналиш йўлакчалари юзасининг сиртининг кесма бурчаги 10% дан, бўйлама қиялиги эса 7% дан ошмаслиги керак. Ҳар қандай ҳолатда, қиялар катталиги вертолётлар турларининг қўниш учун белгиланган қиялик, бу ҳаво йўналиш йўлакчалари хизмати ҳавода бошқариш учун мўлжалланган муносабатларида чекловлардан ошмайди.

  1.   Вертолётлар учун ҳаво бошқарув йўлакчаси, ердаги бошқарув йўналишнинг
    ўқ чизиғидан ўтади.

76. Вертолёт учун ҳаво бошқарув йўналиши ўқ чизиғидан ҳар бир томонга вертолётларнинг уларга хизмат кўрсатилиши мўлжалланган энг кенг кенглигидан кам бўлмаган масофага симметрик равишда кенгайтирилади.

77. Ҳаво йўналиши бошқарув юзаси ернинг таъсирини таъминлаши керак.

 

7-§. Перронлар

 

78. Ҳар қандай йўналишда вертолёт тўхташ жойининг қиялиги 2 % дан ошмайди.

79. Вертолёт тўхтаб туриш жойи энг катта вертолёт учун хизмат кўрсатишга мўлжалланган бўлиб, диаметри 1,2 D га тенг бўлган доира қўйиш учун етарли майдонга эга.

80. Агар вертолёт тўхташ жойи тўғри бошқариш учун қўлланилса, тўхташ жойининг минимал кенглиги ва тегишли ҳимоя зонаси назорат йўналишининг кенглигига тенг бўлади (4-Илова).

81. Агар вертолёт тўхтаб туриш жойидан бурилиш учун фойдаланилса, тўхташ жойи ва ҳимоя зонасининг минимал ҳажми камида 2 D бўлиши керак.

82. Агар вертолёт тўхтаб туриш жойидан бурилиш учун қўлланилса, унинг атрофида ҳимоя зонаси жойлашган бўлиб, у вертолёт тўхташ жойининг чегарасидан 0,4 Д масофагача чўзилади (5-Илова).

83. Бир вақтнинг ўзида операцияларни амалга ошираётганда вертолётнинг тўхташ жойларининг ҳимоя зоналари ва тегишли бошқарув йўналишлари ёпилмайди (6-Илова)

Бир вақтнинг ўзида бўлмаган операцияларни амалга ошириш кўзда тутилган бўлса, вертолёт тўхтаб туриш жойларининг ҳимоя зоналари ва тегишли бошқарув йўналишлари бир-бирига мос келиши мумкин (7-Илова).

84. Агар вертолёт тўхтаб туриш жойи ердаги ғилдиракли вертолётларни  бошқаришда фойдаланилса, унинг ўлчамлари тўхташ жойига мўлжалланган ғилдиракли вертолётларнинг энг кичик бурилиш радиусини ҳисобга олади.

85. Вертолёт тўхтаб туриш жойи ва ҳавода бошқаришда ишлатиладиган тегишли ҳимоя зонаси ер таъсирини таъминлаши лозим.

86. Вертолёт тўхтаб туриш жойи ва тегишли ҳимоя зонасида ҳеч қандай собит объектлар бўлмаслиги керак.

87. Вертолёт тўхташ жойининг марказий зонаси унга хизмат кўрсатилиши керак бўлган вертолётлар ҳаракатига боғлиқ бўлган оғирликларга бардош бера олиши
ва қуйидаги статик оғирликка эга бўлган зонага эга бўлиши керак:

1) унга хизмат кўрсатилиши керак бўлган енг катта вертолётнинг диаметри камида 0,83 D; ёки

2) ер устида бошқариш учун мўлжалланган вертолёт тўхташ жойида, ердаги йўналиш йўлакчалари билан бир хил кенгликда.

Ердаги айланишни амалга оширишда фойдаланиш учун мўлжалланган вертолёт тўхташ жойида марказий зонанинг ўлчамларини оширилиши талаб этилади.

 

 

 

 

8-§. Қўнишга киришнинг охирги босқичи ва учиш зонасини УҚЙ ёки йўналиш йўлакчаларига нисбатан жойлаштириш

 

88. FATO зонаси УҚЙ ёки йўналиш йўлакчалари яқинида жойлаштирилганда
ва ВМШ бўйича бир вақтнинг ўзида парвозлар режалаштирилганда, УҚЙ ёки йўналиш йўлакчалари чегараси ва FATO зонаси чегараси орасидаги масофа ушбу қоидаларга
8-иловада кўрсатилган 1-жадвалдан кам бўлмаган миқдорда ўрнатилади.

89. FATO зонаси ушбу жойларга жойлаштирилмаслиги керак:

а) йўналиш йўлакчалари кесишмалари ёки кутиш жойлари яқинида, двигательнинг реактив оқими кучли турбулентликка олиб келиши мумкин бўлган жойларда; ёки

б) ҳаво кемасининг айланма оқими ҳосил қилиш эҳтимоли мавжуд бўлган зоналар яқинида.

 

9-§ Юза даражасидан юқорида жойлашган вертодромлар

 

90. Вертолётлар тўхташ жойлари ва тўхташ жойлари ўлчамлари ҳимоя зонасини
ўз ичига олади.

91. Ер юзасидан юқорида жойлашган вертодромнинг турли элементларини лойиҳалашда хизмат кўрсатиш ходимлари, қор, юк, ёнилғи қуйиш ва ёнғинга қарши ускуналар ва бошқалар мавжудлиги сабабли қўшимча юк ҳисобга олиниши керак.

Ер юзасидан юқорида жойлашган вертодромларни лойиҳалаш бўйича ўқув материаллари вертодромлар қўлланмасида келтирилган (ИКАО нинг Doc 9261 хужжати).

 

10-§. Қўнишга киришнинг охирги босқичи ва кўтарилиш зонаси. Ерга тегиш ва ердан узилиш зонаси

 

92. Ер юзасидан юқорида жойлашган вертодромларда, FATO зонаси ва битта TLOF зонаси бир хил бўлади.

93. Ер юзасидан юқорида жойлашган вертодромларда, камида битта FATO зонаси бўлиши керак.

94. FATO зонаси тўсиқлардан ҳоли бўлиши керак.

95. FATO зонаси ўлчамлари:

1) 1 - тоифали парвоз техник хусусиятларига мувофиқ парвозларни амалга ошираётган вертолётлар томонидан вертолёт парвозини бошқариш бўйича қўлланмада (РЛЭ) белгиланган талаблар мувофиқ бўлиши керак. Кенглик учун талаблар бўлмаса, ФАТО зонаси мўлжалланган энг катта вертолётнинг кенглиги 1 D дан кам бўлади;

2) 2 ёки 3 тоифасининг учиш-техник хусусиятларига эга вертолётлар билан фойдаланилганда, уларнинг диаметри камида бир доира чизиш мумкин бўлган ҳудудга қўшиш учун етарли бўлади:

а) 1 D энг катта вертолётлар, қачонки МТОМ вертолётлари, қайсидир хизмат учун мўлжалланган FATO, 3175 кг дан ошади;

б) 0,83 D энг катта вертолёт МТОМ вертолётлари, FATO хизмат кўрсатиш учун мўлжалланган, 3175 кг ёки ундан кам.

 

96. Агарда FATO зонаси 2 ёки 3-тоифалардаги ва 3175 кг оғирликдаги МТОМга эга вертолётлар томонидан қўлланилганда ёки ундан кам диаметри камида 1 D бўлган доира чизиш мумкин бўлган майдонни ўз ичига оладиган ўлчам ва шаклга эга.

FATO зонасининг ўлчамини аниқлашда ҳароратни  қандай кўтарилиши каби маҳаллий шароитлар ҳисобга олиниши керак бўлади. Тегишли қўлланма маълумотлар вертодромлар бўйича Йўриқномада келтирилган (Doc 9261).

97. FATO зонаси вертодромларда, сирт устида кўтарилган, зона юзасида сув тўпланишининг олдини олиш учун етарли даражада таъминланган ва ҳар қандай йўналишда 2% дан ошмаслиги керак.

98. FATO зонаси динамик юкка чидамли бўлиши керак.

99. FATO зонасининг юзаси қуйидагиларни таъминлайди:

1) асосий парракдан келадиган реактив оқим таъсирига барқарорлиги;

2) вертолётлар учиш ёки қўнишга салбий таъсир кўрсатадиган носимметрикликлар бўлмаслиги керак.

 

4-боб. Тўсиқлар

 

100. Ушбу бобдаги техник талаблар вертолётларнинг режалаштирилган парвозларининг хавфсизлигини таъминлаш ва тегишли давлат назорати чоралари мавжуд бўлганда атрофидаги  тўсиқлар сонининг кўпайиши сабабли вертодромлардан фойдаланиб бўлмайдиган ҳолатга йўл қўймаслик учун вертодром атрофидаги ҳаво ҳудудини тавсифлайди. Бунга тўсиқларнинг ҳаво ҳудудига киритилишининг керакли чегараларини белгилайдиган, тўсиқларни чеклашни белгиловчи бир қатор тартибларни ўрнатиш орқали эришилади.

 

1-§. Тўсиқларни чеклаш юзалари ва секторлари. Қўнишга кириш юзаси

 

101. FАТО зонаси марказидан ўтиб, уларнинг марказий чизиғига симметрик жойлашган нишаблий сирт ёки сиртлар бирикмаси ёки агар бурилиш амалга оширилса, хавфсизлик зонаси чегарасидан кўтариладиган мураккаб сирт.

102. Ушбу Қоидаларнинг №9-иловасида Юзаларнинг тавсифи келтирилган.

103. Ушбу Қоидаларнинг №10-иловасида юзаларнинг ўлчамлари ва қияликлари келтирилган.

104. Қўнишга кириш юзасининг чегаралари қуйидагича:

а) хавфсизлик зонасининг ташқи чегарасида горизонтал равишда жойлашган, FATO зонаси ва хавфсизлик зонасининг белгиланган минимал кенглиги/диаметрига тенг бўлган, қўнишга кириш юзасининг ўқ чизиғига перпендикуляр бўлган ўзида чизиқни мужассам қилган ички чегара;

б) FATO зонасининг ўқ чизиғи жойлашган вертикал сиртда белгиланган қиймат билан тенг равишда оғувчи ва ички чегаранинг охиридан бошланган икки ён чегаралар;

в) қўнишга кириш юзасининг ўқ чизиғига перпендикуляр ва FATO зонаси баландлигидан белгиланган 152 м (500фут) баландликда горизонтал ҳолатда жойлашган ташқи чегара.

105. Ички чегарани ошиб кетиши, қўнишга кириш юзасининг ўқ чизиғи ўтадиган ички чегарадаги нуқта FATO зонасининг ошиб боришига тенгдир. 1-тоифали парвоз
ва техник хусусиятларига эга вертолётлар томонидан фойдаланишга мўлжалланган вертодромларда ва тегишли органлар томонидан тасдиқлангандан сўнг, нишабли сиртнинг кўтарилишининг бошланиши тўғридан-тўғри FATO юзасида жойлашган бўлиши мумкин.

106. Қўнишга кириш юзасининг қияликлари юзанинг ўқ чизиғи жойлашган вертикал сиртда ўлчанади.

107. Ушбу Қоидаларнинг 11-иловасига мувофиқ агар қўнишга кириш юзасида бурилишни амалга оширадиган қисм мавжуд бўлса, унда бу сирт горизонтал сиртда ётадиган ва унинг ўқ чизиғига тортилган нормаларни ўз ичига олган мураккаб сиртдир
ва бу ўқ чизиғининг қияликлари тўғри чизиқли қўнишга кириш юзасининг қияликларига ўхшайди.

108. Агар қўнишга кириш юзасида бурилиш учун майдон бўлса, унда биттадан кўп бўлмаган эгри чизиқли майдонни ўз ичига олади.

109. Агар қўнишга кириш юзасининг эгри чизиқли майдони кўрилаётган бўлса, қўнишга кириш юзасининг ўқ чизиғига мос келадиган ёй радиуси суммаси ва ички чегарадан бошланадиган тўғри чизиқли майдон узунлиги камида 575 м бўлади.

110. Қўнишга яқинлашиш юзасининг марказий чизиғи йўналишидаги ҳар қандай оғиш радиуси 270 м дан кам бўлган бурилишни амалга ошириш зарурати туғилмаслиги учун ҳисобланади.

Ерга ёки сувда турган шахсларга жисмоний шикаст  етказиш ёки мулкка зарар  етказиш хавфини минималлаштириш учун 2 ва 3-тоифали парвоз ва техник хусусиятларига эга вертолётлар томонидан яқинлашиш йўллари шундай танланиши керакки, улар ҳеч бўлмаганда битта ишламайдиган двигатель билан фавқулодда қўниш ёки қўнишни хавфсиз амалга оширишга имкон бериши керак

 

2-§. Ўтиш юзаси

 

111. Хавфсизлик зонасининг ён чегараси бўйлаб жойлашган мураккаб юза
ва қўнишга кириш/учиш пайтида баландликни олиш ҳамда тепага кетувчи олдиндан ўрнатилган  нисбий баландлик 45 м (150 фут) (9-илованинг 10-расми ва 10-илованинг
2-жадвали).

112. Ўтиш юзасининг чегаралари қуйидагича:

а) қўнишга кириш/учиш пайтида баландликни олиш юзасининг ён чегараси нуқтасидан бошланғич пастки чегараси ўрнатилган баландлиги, қўнишга кириш/учиш пайтида баландликни олиш юзасининг пастга кетувчи ён чегараси бўйлаб қўнишга кириш/учиш пайтида баландликни олиш юзасининг ички чегарасигача бўлган ҳамда FATO зонасининг ўқ чизиғига параллель бўлган хавфсизлик зонасининг ён чегараси бўйлаб давом этади;

б) пастки чегарадан белгиланган баландликда жойлашган юқори чегара ушбу Қоидаларнинг 10-иловаси 2-жадвалида кўрсатилган.

113. Пастки чегарадаги нуқтанинг ошиб кетиши қуйидагича:

а) қўнишга кириш/учиш пайтида баландликни олиш юзасининг ён чегараси бўйлаб кўтарилиши ушбу нуқталарда қўнишга кириш/учиш пайтида баландликни олиш юзасининг ошиб кетишига тенгдир;

б) хавфсизлик зонаси бўйлаб қўнишга кириш/учиш пайтида баландликни олиш юзасининг ички қирраси ошиб кетишига тенг.

114. Ўтиш юзасининг оғиши FATO зонасининг ўқ чизиғига тўғри бурчак остида вертикал текисликда ўлчанади.

 

3-§. Учиш пайтида баландликни олиш юзаси

 

115. Нишабли юза, юзалар бирикмаси ёки агар бурилиш амалга оширилса, хавфсизлик зонаси охиридан кўтариладиган ва FATO зонаси марказидан ўтиб, уларнинг
ўқ чизиғига симметрик жойлашган мураккаб юза.

Юзаларнинг тавсифи ушбу Қоидаларнинг 9-иловасида келтирилган ва юзаларнинг ўлчамлари-қияликлари ушбу Қоидаларнинг 10-иловаси 2-жадвалида келтирилган.

116. Учиш пайтида баландликни олиш юзасининг чегаралари қуйидагича:

а) хавфсизлик зонаси ва FATO зонасининг кенглиги/диаметрининг ўрнатилган минимал узунлигига тенг бўлган ички чегара, учиш пайтида баландлик олиш юзасининг
ўқ чизиғига перпендикуляр ва хавфсизлик зонасининг ташқи чегарасида горизонтал жойлашган;

б) иккита ён чегара, ички чегаранинг охиридан бошлаб вертикал сиртдаги белгиланган қиймат билан тенг равишда оғувчи ҳамда FATO зонасининг ўқ чизиғи ўтадиган чегаралар;

в) FATO зонасидан 152 м (500 фут) баландликда жойлашган ҳолатда учиш  пайтида баландлик олиш  зонасининг марказий ўқ чизиғига перпендикуляр бўлган горизонтал жойлашган ташқи чегара.

117. Ички чегарани ошиб кетиши, учиш пайтида баландлик олиш юзасининг
ўқ чизиғи ўтадиган ички чегарадаги нуқта FATO зонасининг ошиб боришига тенгдир.
1-тоифали парвоз ва техник хусусиятларига эга вертолётлар томонидан фойдаланишга мўлжалланган вертодромларда ва тегишли органлар томонидан тасдиқлангандан сўнг, нишабли сиртнинг кўтарилишининг бошланиши тўғридан-тўғри FATO тепасида жойлашган бўлиши мумкин.

118. Агар  тўсиқлардан холи йўлак кўрилаётган бўлса, учиш пайтида баландлик олиш ички чегараси ошиши ер юзасининг энг баланд нуқтасидаги тўсиқлардан холи йўлакнинг ташқи чегарасида ҳамда тўсиқлардан холи йўлакнинг ўқ чизиғида жойлашади.

119. Агар учиш пайтида баландликни олиш  юзаси тўғри чизиқли бўлса, унинг қиялиги ушбу юзанинг ўқ чизиғи ётадиган вертикал текисликда ўлчанади.

120. Агар учиш пайтида баландликни кўтарилиш  юзаси бурилишни амалга ошириш майдонига эга бўлса, унда бу юза горизонтал текисликда ётадиган ва унинг ўқ чизиғига тортилган нормаларни ўз ичига олган мураккаб юза бўлиб, бу ўқ чизиғининг эгилиши парвоз пайтида баландликни олиш юзасининг эгилишига мос ҳамда тўғри чизиқли учиш пайтидаги траекторияси ушбу Қоидаларнинг №11-иловасига мувофиқ бўлади.

 

121. Агар парвознинг кўтарилиш юзасида бурилиш бўлаги бўлса, унда биттадан кўпроқ эгри чизиқли қисм бўлмайди.

122. Агар тортиб олиш юзасининг эгри қисми таъминланган бўлса, тушириш юзасининг ўрта чизиғига мос келадиган ёй радиуси ва ичкаридан бошланадиган текис қисм узунлиги камида 575 м.

123. Учиш пайтида кўтарилиш юзасининг ўқ чизиғи йўналишидаги ҳар қандай оғиш радиуси 270 м дан кам бўлган бурилиш зарурати туғилмаслиги учун ҳисобланади.

124. Қоидаларга кўра, 2 ва 3-тоифаларнинг учиш техник тавсифларига
эга вертолётлар томонидан фойдаланишга мўлжалланган вертолётларда фавқулодда қўнишни ёки битта ишламай қолган двигател билан қўнишни, эрда ёки сувда жойлашган одамларга жисмоний шикаст етказиш, мулкка зарар етказиш хавфини минималлаштиришнинг хавфсиз тарзда амалга оширишга имкон берадиган йўллар танланади. Вeртодром учун мўлжалланган энг муҳим вертолёт тури ва атроф-муҳит шароитлари ушбу зоналардан фойдаланиш мақсадга мувофиқлигини белгилайдиган омиллар бўлиши мумкин.

 

4-§. Тўсиқларни чеклашга қўйиладиган талаблар

 

125. Тўсиқларни чеклаш юзаларига қўйиладиган талаблар FATO зонасидан мақсадли фойдаланишни ҳисобга олган ҳолда кўрсатилади, яъни тепага чиқиш ёки қўниш пайтида бажарилган ҳаракатлар ёки учиш пайтида маневр ва қўнишга яқинлашиш зонаси тури; FATO зонасидан шу тарзда фойдаланишда ушбу талаблар қўйилиши кутилмоқда. Учиш ва қўнишни амалга оширадиган ҳолларда.

FATO зонасининг иккала йўналиши бўйича баъзи бир сиртларнинг функциялари бошқа сирт томонидан қўйилган янада қатъий талаблар туфайли ўз маъноларини йўқотиши мумкин.

 

5-§. Сирт даражасидаги вeртодромлар

 

126. Визуал майдон сиртидан фойдаланиб, PinS га қўнишга яқинлашиш схемаси қўлланиладиган вертодромларда FATO зонаси учун қуйидаги тўсиқларни чеклаш юзалари ўрнатилади:

а) учганда тепага кўтарилиш юзаси;

б) қўнишга кириш юзаси;

в) ўтиш юзалари.

(9-илова).

127. Ушбу Қоидаларнинг 121-бандида кўрсатилганлардан ташқари, FATO билан жиҳозланмаган ҳудуд учун, шу жумладан визуал зонанинг юзаси таъминланмаган PinSга уланиш палласида фойдаланиладиган вертодромлар:

а) кўтарилиш юзасида учиш баландлиги;

в) яқинлашиш юзасида қўнишнинг баландлиги.

128. Тўсиқни чеклаш юзаларининг қияликлари ўрнатилмайди ва уларнинг бошқа ўлчамлари 10-илованинг 1-жадвалида кўрсатилган қийматлардан кам эмас.

ушбу Қоидалар 9-илованинг 1-расмида ва 11-илованинг 1-расмида кўрсатилган жойларда жойлашган.

129. Вертодромлардан учиш пайтида градиент 4,5% га яқин бўлган / кўтарилиш юзасига эга бўлган вертодромлар учун, агар тегишли орган томонидан тасдиқланган самолёт тадқиқоти натижасида хавфлар ва олдини олиш чоралари кўриб чиқилган бўлса, тўсиқларни чеклаш юзаси орқали нарсаларга киришига йўл қўйилади.

130. Ушбу Қоидаларнинг 121 ва 122-бандларида кўрсатилган ҳар қандай сирт устида янги объектлар қуришга ёки мавжуд объектларнинг ҳажмини оширишга йўл қўйилмайди, улар мавжуд ҳаракатсиз объект томонидан блокланган ёки ваколатли орган томонидан тасдиқланган авиа тадқиқотлар натижасида аниқланган ҳолатлар бундан мустасно. Объект парвозлар хавфсизлиги даражасини пасайтирмайди ёки вертолётлар парвозларининг мунтазамлигига жиддий таъсир қилмайди.

131. Вeртодромларда юза қатламидан камида битта юза қўнишга кириш ва учиш пайтида юқорига кўтарилишни таъминлайди. Тегишли ваколатли орган қуйидаги ҳолларда авиация текширувини ўтказади, битта юза билан таъминланган қўнишга кириш ва учиш пайтида юқорига кўтарилиш мавжуд бўлганда камида қуйидаги омиллар ҳисобга олинади:

а) парвоз амалга ошириладиган майдон / ҳудуд;

б) вертодром атрофидаги тўсиқлар билан боғлиқ вазият;

в) вертодромларнинг вертолёт ёрдамида парвози ва эксплуатацион чекланиши;

д) маҳаллий метеорологик шароитлар, шу жумладан шамол.

132. Вeртодром сатҳидан вертолётлар учун, парвоз пайтида шамолда учиб кетишининг олдини олиш, шамолнинг таъсирини минималлаштириш учун учиш пайтида яқинлашиш ва кўтарилиш учун камида иккита сиртни таъминлаши ва иккинчи босқичга ўтиш имкониятини тақдим этиши керак.

 

6-§. Сирт сатҳидан кўтарилган вeртодром

 

133. Сирт даражасида кўтарилган вeртодромлар учун тўсиқларни чеклаш юзалари сирт сатҳидаги вeртодромлар учун 121–125-бандлар талабларига жавоб бериши лозим.

134. Сирт сатҳидан кўтарилган вeртодром учун, камида битта қўнишга кириш
ва тепага кўтарилиш юзаси таъминланади. Тегишли орган учиш пайтида яқинлашиш
ва кўтарилиш учун фақат битта сирт таъминланган бўлса, қуйидаги омиллар ҳисобга олган ҳолда авиация текширувини  ўтказади:

а) парвоз амалга ошириладиган майдон / ҳудуд;

б) вертолёт атрофидаги тўсиқлар билан боғлиқ вазият;

в) вертодромдан фойдаланувчи, вертолётларнинг

учув-техник ва эксплуатацион чекланиши;

г) маҳаллий метеорологик шароитлар, шу жумладан шамол.

135. Сиртдан юқорида жойлашган вертодромлар учун, шамолда учиб кетишининг олдини олиш, ён шамолнинг таъсирини минималлаштириш ва иккинчи айланага чиқиб кетиш учун учиш пайтида камида иккита сирт яқинлашиши ва кўтарилиши керак.

 

 

 

5-боб. Кўриш воситалари

 

136. Баъзи вертолётлар ишлатадиган схемалар FATO зонаси улар учун собит қанотли самолёт УҚЙ ўхшаш конфигурацияга эга бўлишини талаб қилади. Ушбу бобнинг мақсадлари  учиш-қўниш йўлагига ўхшаш конфигурацияга эга FATO зонаси «учиш-қўниш йўлаги FATO зонаси» концепцияси талабларига жавоб беради. Ушбу конфигурация ёрдамида баъзан учувчи яқинлашганда учиш-қўниш йўлагининг FATO турини фарқлай олиши учун махсус белгилар билан таъминлаш керак бўлади.

Тегишли маркировкалар “УҚЙнинг  FATO зоналари” бўлимларида кўриб чиқилади. Бошқа барча FATO зоналарига қўйиладиган талаблар “FATOнинг УҚЙдан ташқари барча FATO зоналари” бўлимларида келтирилган.

Ёруғлик фонидаги сиртдаги оқ ва сариқ рангларнинг аниқлигини қора ранг билан четларини белгилаш орқали яхшилаш мумкинлиги аниқланади.

 

1-§. Шамол кўрсатгич

 

137. Вeртодромларда камида битта шамол кўрсатгич бўлиши шарт.

138. Шамол кўрсатгич қопқоғи FATO зонаси ва TLOF зонасидаги шамол ҳолатини кўрсатадиган ва яқин атрофдаги объектлар ёки роторли ҳаво оқимлари туфайли ҳаво оқимининг бузилишидан таъсирланмайдиган тарзда жойлаштирилган. У вертолёт учувчисига парвозда, ҳавода муаллақ туриш режимида ёки ишлаш ҳудудида кўринади.

139. TLOF ва / ёки FATO зонаси бузилган ҳаво оқимига таъсир қилиши мумкин, кўрсатилган зонанинг ёнида шамол кўрсатгич қўшимча шамол кўрсаткичлари ўрнатилиши керак.

140. Шамол кўрсатгич механизми шамол йўналишини аниқ кўрсатиш учун ишлаб
ва унинг умумий тезлигини кўрсатиш учун мўлжалланган.

141. Шамол кўрсатгич кесилган конус шаклида, енгил матодан тайёрланган бўлиши лозим (ушбу қоидаларнинг 12-иловасига мувофиқ минимал ўлчамларга эга бўлиши лозим).

142. Шамол кўрсатгичнинг ранги фонни ҳисобга олган ҳолда танланиши керак ва шу тарзда у яхши ажралиб туриши лозим. Унинг кўрсатгичи ҳеч бўлмаганда вeртодром устидан 200 м (660 фут) баландликда аниқ кўриниши керак,. Иложи борича битта рангдан, оқ ёки тўқ сариқ рангдан фойдаланиш керак. Ўзгарувчан фонга яхши кўринишни таъминлаш учун иккита рангнинг комбинациясидан фойдаланиш керак, тўқ сариқ рангни оқ билан, қизилни оқ билан ёки қора билан оқни танлаш керак, ранглар беш хил ўзгарувчан чизиқлар шаклида жойлаштирилиши керак, шунда биринчи ва охиргиси кўпроқ қуюқ ранг бўлади.

143. Шамол кўрсатгич тунда фойдаланиш учун мўлжалланган вeртодромда жойлашган бўлса, ёритилади.

 

2-§. Маркировка ва маркерлар

 

Вeртодромнинг аниқлаш маркировкаси.

144. Вeртодром вeртодромнинг аниқлаш маркировкаси билан таъминланади.

 

145. Вeртодромнинг аниқлаш маркировкаси марказда жойлашган бўлади ёки FATO зонасининг маркази яқинида бўлади.

146. FATO зонаси TLOF зонасини ўз ичига олмаса ва мақсадли нуқтаси билан белгиланган бўлса (ушбу Қоидаларнинг 182-185-бандлари), касалхонадаги вeртодромлар бундан мустасно, ушбу қоидаларнинг 13-иловасида кўрсатилганидек, вертодром аниқлаш маркировкаси мақсадли нуқта маркировкаси марказида қўлланилади.

147. FATO зонаси TLOF зонасини ўз ичига олмаса, вeртодром аниқлаш маркировкаси бу ҳолатда FATO зонасига киради, шунда у TLOF зонасининг марказига тўғри келиши лозим.

148. Вeртодром аниқлаш маркировкаси бу ҳолатда FATO зонасига киради.
ва маркировка билан биргаликда фойдаланилганда, FATO зонасини белгилаш, 13-иловада кўрсатилганидек, FATO зонасининг иккала бошида ҳам ўрнатилади.

149. Вeртодром аниқлаш маркировкаси, касалхоналардаги вертодромлар
учун маркировкалар бундан мустасно. H ҳарфи оқ ҳарфдан иборат.

H ҳарфи кўринишидаги белгиларнинг ўлчамлари ушбу Қоидаларга 14-иловада кўрсатилган ўлчамлардан кам эмас ва агар ушбу белги FATO УҚЙ тури учун қўлланилса, унинг ўлчамлари ушбу Қоидаларнинг 15-иловасида кўрсатилганидек уч бараварга кўпайтирилади .

150. Касалхоналарда вертодром учун маркировкалаш белгиси оқ хоч фонида қизил H ҳарфидан иборат бўлади.

Ушбу Қоидаларнинг 14-иловасида кўрсатилгандек, квадратнинг ҳар икки томонида H ҳарфини ўз ичига олади.

151. Вертодром учун маркировка белгиси шу тарзда йўналтириладики, H ҳарфининг кўндаланг чизиғи тўғри бурчак остида йўналтирилган бўлиб, қўнишга киришнинг охирги босқичи учун мўлжалланади.

 

3-§. Рухсат берилган максимал массани белгилаш

 

152. Максимал рухсат этилган вазннинг белгиси юзадан юқорига кўтарилган вертодромда белгиланади

153. Сиртдан юқорида жойлашган вертодромларда рухсат этилган максимал вазн белгиси қўлланилади.

154. Максимал рухсат этилган вазннинг белгиси TLOF зонаси ёки FATO зонаси ичида якуний қўнишга яқинлашиш зонаси босқичи учун афзал бўлган йўналишдан ўқилиши қулай бўлган жойда жойлашган бўлиши керак

155. Максимал рухсат этилган вазннинг маркировкаси бир хонали, икки хонали ёки уч хонали сонлардан иборат.

156. Рухсат этилган максимал вазн тонна (1000 кг) билан ифодаланади,
энг яқин 1000 кг гача яхлитланади, сўнгра “т” ҳарфи билан ифодаланади.

157. Максимал рухсат этилган вазн яқин 100 кг яхлитлаш билан белгиланган бўлиши керак. Қийматлар битта ўнлик аниқликда ифодаланади ва энг яқин 100 кг дан сўнг “т” ҳарфи билан яхлитланади.

158. Барча FATO зоналари, FATO учиш-қўниш йўлагининг турларидан ташқари:

ўлчами 30 м дан ошадиган FATO зонасида  рақамли ва алифбо маркировкалари рангли фонга нисбатан қарама-қарши бўлиши керак, рақамлар ва ҳарфларнинг ўзи эса ушбу Қоидаларнинг 16-иловада кўрсатилган шакл ва ўлчамларга эга бўлиши керак. Ўлчамлари 15 дан 30 м гача бўлган FATO зонасида маркировка белгиларининг рақамлари
ва ҳарфларининг баландлиги камида 90 см бўлиши керак, FATO зоналарида
эса рақамларнинг баландлиги камида 15 м бўлиши керак, ҳамда белгиларнинг ҳарфлари кенглиги ва қалинлигининг мутаносиб равишда пасайиши билан камида 60 см бўлиши керак.

 

159. FATO учиш-қўниш йўлаги типидаги зоналар:

Маркер белгиларининг рақамлари ва ҳарфларининг ранги фон рангидан ажралиб туриши керак ва уларнинг ўзи ушбу Қоидалар 16-иловага мувофиқ шакл ва ўлчамларга
эга бўлиши керак.

160. D қиймати сирт даражасида вертодром ва сирт устида кўтарилган вертодром устида белгиланган бўлиши керак 2 ёки 3-тоифанинг парвоз хусусиятларига
эга вертодромларнинг парвозларга хизмат кўрсатиш учун мўлжалланган ва учиш техник хусусиятларига эга вертодромларда қўлланилади.

161. D қийматли маркировка TLOF зонаси ёки FATO зонаси ичида жойлашган бўлиб, якуний қўнишга яқинлашиш зонаси босқичининг афзал қилинган йўналишидан ўқиладиган тарзда қўлланилади.

162. Агар якуний қўнишга яқинлашиш зонаси босқичи учун бир нечта йўналиш мавжуд бўлса, D қийматига қўшимча белги қўлланилиши керак, шунда улардан камида биттаси қўнишга яқинлашиш зонаси босқичи йўналишларидан ҳеч бўлмаганда биттаси ўқилиши керак. Кема ёнида жойлашган, махсус жиҳозланмаган вертодромда
D қийматининг белгиси Д айланасининг периметри бўйлаб марказ чизиғига қаралганда,
2, 10 ва 12 соат йўналишда қўлланилиши керак.

163. D қийматли белги оқ ранг билан белгиланади. D қийматининг маркировкаси яқин бутун метрга ёки футга яхлитланади, 0,5 кам томонга яхлитланади.

164. FATO зонасида ҳажми 30 м дан каттароқ бўлса, рақамли маркировка белгиларининг ранги фонга нисбатан қарама - қарши бўлиши керак ва уларнинг шакли
ва ўлчами 16-иловада кўрсатилган параметрларга мос келиши керак. Камида 90 см, FATO зонасида эса 15 м дан кам бўлмаган масофа - 60 см дан кам бўлмасдан, уларнинг кенглиги ва қалинлиги мутаносиб равишда камаяди.

 

4-§. Қўнишга киришнинг охирги босқичи ва учиш зонаси ўлчамларини белгилаш

 

165. FATO зонасининг 1-тоифанинг учиш хусусиятларига мос равишда учадиган вертолётлар учун мўлжалланган ҳақиқий ўлчамлари FATO зонаси юзасида белгиланиши керак.

166. 2 ва 3-тоифаларнинг парвоз хусусиятларига мувофиқ вертолётлар
учун мўлжалланган FATO зонасининг ҳақиқий ўлчамлари 1 D дан кам бўлса, FATO зонаси юзасига ушбу ўлчам белгилари қўйилиши керак.

167. FATO зонаси ўлчамларини белгилаш FATO зонасида, қўнишга яқинлашиш зонаси охирги босқичининг афзал кўрган йўналиши бўйича ўқилиши
учун жойлаштирилган.

168. Ўлчамлари энг яқин метр ёки футга яхлитланади.

Агар FATO зонаси квадрат ёки тўртбурчаклар шаклига эга бўлса, FATO зонасининг узунлиги ва кенглиги деб юритилади қўнишга яқинлашиш зонасининг охирги босқичининг афзал кўрилган йўналиши бўйича кўрсатилади.

169. FATO типидаги учиш-қўниш йўлагидан ташқари барча FATO зоналари. FATO 30 м дан катта майдонда рақамли маркировка белгиларининг ранги билан қарама-қарши бўлиши керак. Фонда, уларнинг шакли ва ўлчамлари кўрсатилган параметрларга мос келиши керак.

Ушбу қоидаларга 16-илова. Ўлчамлари 15 м дан 30 м гача бўлган FATO зонасида рақамли маркировка белгиларининг баландлиги камида 90 см, FATO зонасида эса
15 м дан кам - камида 60 см, уларнинг кенглиги ва қалинлиги мутаносиб равишда пасаяди.

170. FATO минтақа учиш-қўниш йўлаги типидаги. Рақамли маркировка белгиларининг ранги фонга нисбатан қарама-қарши бўлиши керак, уларнинг шакли ва ўлчамлари ушбу Қоидаларга 16-иловада кўрсатилган параметрларга мос келиши керак.

 

5-§. Вертодромларда сирт сатҳи даражасида яқинлашиш ва қўнишнинг охирги босқичи зонасининг маркировкаси ёки маркерлари

 

171. FATO зонаси периметрининг маркировкалари ёки маркерлари FATO зонасининг узунлиги аниқ белгиланмаган сирт сатҳида жойлашган вертодромда қўлланилади.

172. FATO зонаси чегарасида маркировка ёки маркерлар FATO зонаси чегарасида жойлашади.

173. FATO зонаси учиш-қўниш йўлагининг периметри узунлиги 50 м дан ошмайдиган тенг интервал билан ажратилган маркировка ва маркерлар билан белгиланади. Шу билан бирга, периметрнинг ҳар бир томонида камида учта маркировка белгиси
ёки маркер, шу жумладан маркер белгиси ёки маркер зоналари хар бир бурчакда қўлланилади.

174. FATO зонаси периметрини белгилашда фойдаланиладиган белги FATO зонаси периметри томонининг узунлиги 1 м га тенг ёки узунлиги 9 м бўлган тўртбурчакли чизиқларни ифодалайди. Бу белги FATO зонаси периметри томони узунлигининг бешдан бирига тенг.

175. FATO зонасининг периметри устидаги белгилар оқ рангда бўлади.

176. FATO зонаси периметр белгиси кўрсатилган ўлчов хусусиятларига эга.
Ушбу қоидалар 17-иловада курсатилган.

177. FATO зонаси периметри маркерларининг ранги (ранглари) атрофдаги фондан фарқ қилади.

178. FATO зонаси периметридаги маркерлар битта рангда (тўқ сариқ ёки қизил) ёки иккита қарама-қарши рангда (тўқ сариқ ва оқ) белгиланади. Агар бундай ранглар  фон билан уйғунлашмаса альтернатив равишда қизил ва оқ рангда қўлланилиши керак.

179. Сунъий қопламага эга бўлмаган FATO зонасининг периметри (FATO учиш-қўниш йўлаги типидаги зоналар бундан мустасно) бўртиб чиқмаган маркерлар билан кўрсатилади. FATO зонасининг периметр белгилари кенглиги 30 см, узунлиги 1,5 м бўлиб, улар бошидан охиригача камида 1,5 м ва 2 м дан кўп бўлмаган оралиқда жойлашган бўлиб, квадрат ёки тўртбурчаклар шаклига эга бўлган FATO зонасида бурчаклар кўрсатилади.

180. FATO периметр майдони сунъий қопламаси билан биргаликда узуқ чизиқ билан белгиланади. Маркировка элементларининг кенглиги 30 см, узунлиги 1,5 м ва улар орасидаги интервал камида 1,5 м ва 2 м дан ошмайдиган масофада жойлашади. FATO майдонида, тўртбурчак ёки тўғри тўртбурчаклар шаклида бурчаклар кўрсатилади.

181. FATO майдонинг периметрини кўрсатувчи бўртиб турмайдиган чуқур турдаги белгилар ва маркировка белгилари оқ рангда бўлади.

182. УҚЙ туридаги FATO майдонлари учун, маркировка белгилари кўниш ва учишга киришнинг сўнги босқичида белгиланади.

183. FATO майдони белгиловчи маркировка, учувчи учун FATO майдонини белгилаш зарур бўлган вертодромда таъминланиши керак.

184. Ушбу Қоидаларнинг 15-иловасида FATO майдонинг белгиси FATO майдонининг бошида жойлашганлиги  кўрсатилган.

185. Агар қўнишга кириш тарафдан қаралганда, FATO майдонинг белгилаш икки хонали бутун сондан иборат бўлиб, магнит азимутининг ўнгдан бирини энг яқин қийматида ифодаланади. Агар юқорида эслатиб ўтилган қоидага асосан бир хонали сон кўрсатилса, ундай холларда унинг олдига ноль сони қўйилади. Ушбу Қоидаларнинг 15-иловасида кўрсатилган маркировка вертодромни танитадиган белги билан тўлдирилади.

 

6-§. Қўнишнинг мўлжал нуқтаси маркировкаси

 

186. Вертодромда қўнишнинг мўлжал нуқтаси маркировкаси учувчи TLOF майдогнига киришдан аввал FATO майдонининг сатхидан юқори бўлган аниқ нуқта йўналиши бўйича қўнишга киришни кўрсатилиши керак.

187. FATO майдони типидаги УҚЙнинг майдони FATO зонасида жойлашган бўлса, қўнишнинг мўлжал нуқтаси маркировкаси FATO майдонининг чегарасида жойлашади.

188. Ушбу Қоидаларнинг 13-иловасига асосан FATO майдони типидаги УҚЙгидан ташқари, барча FATO майдонлари жойлашувида қўнишнинг мўлжал нуқтаси маркировкаси FATO майдонининг марказида жойлашади.

189. Қўнишнинг мўлжал нуқтаси маркировкаси тенг томонли учбурчак, қўнишга кириш йўналишининг афзалл бурчакларидан бирининг биссектрисасини ифодалайди. Ушбу Қоидаларнинг 18-иловасида кўрсатилган маркировка ўлчовларга мос келадиган доимий оқ чизиқлардан иборат бўлади.

 

7-§. Қўниш ва ердан кўтарилиш майдонининг периметри маркировкаси

 

190. Агар TLOF майдони периметри аниқ бўлмаса, TLOF зонасининг периметри бўйича белги, FATO майдони юзасида жойлашган TLOF майдони периметрига киритилади.

191. TLOF майдони периметри маркировкаси ҳар бир TLOF майдони юзасида, вертодромда вертолётлар учун тўхташ жойи билан бирлаштирилган сатҳ юзасида таъминланиши керак.

192. TLOF майдонининг периметр маркировкаси TLOF майдони чегарасида жойлашади.

193. TLOF майдонининг периметрли маркировкаси камида 30 см кенгликдаги узлуксиз оқ чизиқдан иборат бўлади.

 

8-§. Қўниш нуқтаси / белгиланган жойлашувини белгиси

 

194. Қўниш нуқтаси / белгиланган жойлашувини белгиси вертолёт қўниши ва / ёки учувчи томонидан аниқ ўрнатилиши керак бўлган жойларда таъминланади. Қўниш нуқтаси / белгиланган жойлашувини белгиси вертолетлар тўхташ жойида, вертолетларни бурилиши учун мўлжалланган жойда таъминланади.

195. Қўниш нуқтаси / белгиланган жойлашувини белгиси шундай бўладики, учувчи ўриндиғи белгининг устида  ўлганда, қўниш мосламаси TLOF зонасида бўлади
ва вертолётнинг барча қисмлари ҳар қандай тўсиқдан хавфсиз масофада бўлади.

196. Агар аэропортда ўтказилган сўров натижалари бундай силжиш зарурлигини кўрсатса ва сенсорли / нишон нуқтасини белгилаш маркази TLOFнинг марказига нисбатан силжиши мумкин бўлмаса, вертодромдаги тегиниш нуқтаси / мақсадли жойини белгилаш маркази TLOFнинг марказида жойлашади. Агар ушбу белги ўзгартирилган бўлса,
бу парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатмайди. Вертолёт тўхташ жойида айланиш режимида бурилишни амалга ошириш учун, ушбу Қоидаларнинг 8-иловасига мувофиқ, тегиниш нуқтаси / олдиндан белгиланган жойнинг белгиси марказий зонанинг марказида жойлашади.

197. Қўниш нуқтаси / белгиланган жойлашув белгиси, чизиқ кенглиги камида
0,5 м бўлган сариқ рангдаги айланадан иборат.

198. Қўниш нуқтаси / белгиланган жойлашув белгисининг ички диаметри TLOF майдони ва / ёки вертолетнинг туриш жойи учун мўлжалланган  хизмат кўрсатувчи энг катта вертолетнинг 0,5 D ташкил қилади.

 

9-§. Вертодром номини макркировкалаш

 

199. Вертодромда бошқа визуал аниқлаш воситалари етарли бўлмаган тақдирда вертодром номини маркировкалаш кўрсатилиши керак.

200. Вертодром номини маркировкалаш вертодромга иложи борича горизонтал ҳолатдан барча бурчакларда кўринадиган қилиб белгиланиши керак.
Махсус жиҳозланмаган, вертолётнинг ён томонида жойлашган вертодромда TLOF майдони периметри ва LOS чегараси орасидаги бўшлиқда вертикал идентификациялаш белгиси қўлланилиши керак.

201. Вертодром номини белгилаш вертодром номидан ёки радио алоқаларида қўлланиладиган вертодромнинг алифбо-рақамли белгисидан иборат бўлади.

202. Кечаси ёки кўриниши чекланган шароитларда фойдаланиш учун мўлжалланган вертодром номини маркеровкалаш ички ёки ташқи томондан ажратиб кўрсатилиши керак.

203. FATO учиш-қўниш йўлаги типидаги зоналарнинг белгилари камида
3 м баландликда бўлиши керак.

204. Барча FATO зоналарида, FATO типидаги учиш-қўниш йўлагидан ташқари, маркировка белгилари вертодромнинг сирт сатҳидан камида 1,5 м баландликда бўлиши керак. Белгининг ранги фонга зид бўлиши керак ва оқ рангда бўлгани афзал.

 

10-§. Вертолётларнинг ҳаракатланиш учун мўлжалланган йўлаги белгилари ва маркировкалари

 

205. Техник талаблар. “Фуқаро ва экспериментал авиация аэродромларидан фойдаланиш яроқлилик нормалари” авиация қоидаларига 13-илова. (ЎзР АҚ-153) ҳаракатланиш учун кутиш жойи белгилари, вертолётларнинг ерда ҳаракатланиш йўлаги белгилари билан бир хил даражада қўлланилади.

206. Эрда ҳаракатланиш йўналишлари маркировкаларни талаб этмайди.

207. Вертолётларнинг ерда ҳаракатланиш йўлаги марказий чизиқлари белгиланган бўлиши, йўлакнинг четлари эса агар улар аниқ бўлмаса, белгилар ва маркировкалар билан белгиланиши керак.

208. Вертолётларнинг эрда ҳаракатланиш йўлаги белгилари марказий чизиқ бўйлаб ва керак бўлганда вертолётлар ҳаракатланиш йўлаги четларига ўрнатилади.

209. Вертолётлар ҳаракатланиш йўлаги четларидаги белгилар 0,5-3 м масофада, йўлакнинг ташқи тарафига ўрнатилади.

210. Вертолётлар ҳаракатланиш йўлаги четларидаги белгилар, агар улар мавжуд бўлса, хар икки томондан 15 м дан кўп бўлмаган оралиқда ва нотекис жойларда
эса 7,5м оралиқда жойлаштирилади, хар бир қисм учун тенг масофада камида тўртта белги қўйилади.

211. Вертолётларнинг ҳаракатланиш йўлаги марказий чизиқлари белгилари давомий кўринишда, сариқ рангда, кенглиги 15 см қалинликда чизилади.

212. Вертолётларнинг ҳаракатланиш йўлаги чет чизиқлари белгилари иккита давомий чизиқ кўринишида, сариқ рангда, хар бирининг кенглиги 15 см ва унинг қирралари орасидаги масофа (ички) 15 см қилиб чизилади.

213. Вертолётларнинг ҳаракатланиш йўлаги чет чизиқлари белгилари мўрт бўлади.

214. Вертолётлар ҳаракатланиш йўлаги учун мўлжалланган йўлнинг белгиси вертолётлар ҳаракатланиш йўлаги текислигидан 25 см баландликда ва вертолётлар ҳаракатланиш йўлаги четидан 0,5 м масофада жойлашади, 3 м масофа бўйлаб 5 % градиент билан кўтарилиш тарафга жойлаштирилади, вертолётларнинг ҳаракатланиш йўлаги
чет чизиқлари белгиси текисликдан ташқарига чиқмайди.

215. Вертолётларнинг ҳаракатланиш йўлаги чет чизиқлари белгиси кўк рангда бўлади. Вертодромларда кўк маркерлардан фойдаланганда, ушбу ҳаракатланиш йўлаги фақат вертолётлар учун эканлигини билдирувчи белгиларни қўйишни талаб қилади.

216. Агар вертолётларнинг ҳаракатланиш йўлаги кечаси фойдаланиш учун мўлжалланган бўлса, у ҳолда йўлнинг четидаги белгилар ички томондан ёритилади
ёки ёруғлик қайтарувчи ҳисобланади.

 

 

11-§. Вертодром маёғи

 

217. Қуйидаги холларда вертодромда маёқ ўрнатилиши керак:

1) узоқ масофали визуал қўлланма зарур деб ҳисобланса ва бундай қўлланма бошқа визуал воситалар билан таъминланмаганда; ёки

2) атрофдаги чироқларнинг мавжудлиги вертодромни аниқлашни қийинлаштирганда.

218. Вертодром маёғи вертодромда ёки унинг яқинида, шундай баландликда жойлашган бўлиши керакки, у яқин масофада учувчининг кўзига тушмаслиги керак.

219. Агар вертодром маёғи яқин масофада учувчининг кўзига тушиши эхтимоли бўлса, қўниш ва қўнишнинг охирги босқичларида уни ўчириб қўйиш мумкин.

220. Вертодром маёғи 19-иловада берилган қоидаларга кўра, берилган форматга мувофиқ қисқа ва тенг масофада оқ рангда нур сочади.

221. Маёқнинг нури ҳар томондан кўриниб туради.

222. Хар бир чироқнинг самарали ёруғлик интенсивлигини тақсимлаш қийматлари ушбу Қоидаларга 20-илованинг 1-расмида кўрсатилган қийматларга тенг бўлиши керак.

 

12-§. Яқинлашиш чироқлари тизими

 

223. Тунги пайтларда учувчилар учун учиш ва қўнишнинг афзал йўналишларини амалда ва тўғри кўрсатиш учун вертодром яқинлашиш чироқлари тизими билан таъминланиши керак.

224. Яқинлашиш чироқлари тизими учиш ва қўнишнинг қулай йўналишда, тўғри йўналишда жойлашади.

225. Яқинлашиш чироқлари тизими битта қаторда 30 м тенг масофада жойлашган
ва FATO зонаси периметридан 90 м масофада жойлашган 18 м узунликдаги нур уфқидан иборат бўлиши керак (ушбу қоидаларнинг 22 иловасига мувофиқ). Ёруғлик горизонтини ташкил этувчи чироқлар иложи борича аниқ горизонтал йўналишда тўғри чизиқда марказий чизиқ чироқлари чизиғига перпендикуляр жойлаштирилган ва шу чизиқ билан ярмига бўлинган ва 4,5 м оралиқда жойлаштирилган бўлиши керак Агар қўнишга яқинлашиш зонаси охирги босқичининг траекториясини аниқроқ қилиш керак бўлса, ёруғлик горизонтини ташқарида, бир текислик оралиғи 30 м бўлган қўшимча чироқлар атрофдаги шароитга қараб, ёруғлик горизонтидан ташқарида жойлашган ёруғлик доимий ёруғлик ёки милтилловчи бўлиши мумкин. Шу билан бирга, агар атрофдаги чироқларнинг мавжудлиги яқинлашаётган чироқлар тизимини тан олишни қийинлаштирса ишлаётган милтилловчи чироқлар фойдали бўлиши мумкин.

226. Узлуксиз нурланиш чироқлари йўналтирилган оқ чироқлардир.

227. Ишлаётган милтилловчи чироқлар умумий йўналтирилган оқ чироқлардир.

228. Чироқларнинг милтиллаши частотаси  сониясига битта порлашга тенг бўлиши керак. Ёруғлик тарқалиши ушбу Қоидаларга 20-илованинг 3-расмига мувофиқ амалга оширилади. Ёритгичлар кетма-кетлиги энг узоқ чироқдан бошланади ва ёруғлик горизонтига қараб давом этади.

229. Чироқларнинг интенсивлигини мавжуд шароитларга қараб созлаш учун
мос ёрқинлик назорати таъминланиши керак.

230. Қуйидаги ёрқин интенсивликлар мақбул деб ҳисобланади:

а) доимий нурланиш чироқлари - 100, 30 ва 10%;

б) милтилловчи чироқлар - 100, 10 ва 3%.

 

13-§. Учиш йўли бўйлаб йўналтириш учун чироқлар тизими

 

231. Учиш йўллари бўйлаб йўналишни бошқариш бўйича тизим (лар) самолёт бортида керак бўладиган ва мумкин бўлган яқинлашув ва / ёки жўнаш йўлларининг мавжуд йўналишини (йўналишларини) кўрсатиши керак.

Ушбу параграфда сўз юритилаётган траектория бўйлаб йўналтиришнинг ёритиш тизими йўналтириш белгиси билан бирлаштирилиши мумкин

232. Учиш йўли бўйлаб йўналишни бошқариш бўйича кўрсатма тизими бир ёки бир нечта TLOF ва FATO зоналари, хавфсизлик зонаси ёки FATO ва TLOF зоналарига яқин жойда ва бошқа мос юзада, яқинлашиш ва / ёки учиш йўлининг йўналиши (йўналишлари) бўйлаб тўғри чизиқда ёки хавфсизлик зоналарида жойлашади.

233. Учиш йўли бўйлаб йўналтириш чироқлари белгилар билан бирлашганда, иложи борича, улар маркировка ўқлари ичида жойлашган бўлиши керак.

234. Учиш йўллари бўйлаб йўналтириш учун чироқлар тизими узунлиги камида
6 м бўлган кетма-кет жойлаштирилган учта ёки ундан кўп чироқлардан иборат бўлиши керак, иккита чироқ орасидаги интерваллар камида 1,5 м ва 3 м дан ошмаслиги керак.
Агар бўш жой бўлса, бешта чироқ ўрнатилади (21-Илова).

Чироқларнинг сони ва улар орасидаги интерваллар мавжуд жойни ҳисобга олган ҳолда ўзгариши мумкин. Учиш йўналиши бўйлаб бир нечта йўл-йўриқ тизимларидан фойдаланишда, қўнишга яқинлашиш зонаси ва / ёки жўнаш йўлининг мавжуд йўналишини (йўналишларини) кўрсатиш учун, қоида тариқасида, ҳар бир тизимнинг бир хил характеристикалари қўлланилади (21-илова).

235. Чироқлар барча йўналишдаги доимий нур сочувчи чироқлар ҳисобланади.

236. Чироқларнинг жойлашиши ушбу Қоидаларнинг 20-иловасидаги 6-расмда кўрсатилгандек бўлиши керак.

237. Вертолётга хизмат кўрсатиш учун қўнишни визуал нишонга олиш вақтида қуйидаги ҳолатлардан бири ёки иккаласи рўй берганда, айниқса кечаси яқинлашганда вертодромда бошқарув тизими тақдим этилиши керак:

а) тўсиқлардан ўтиш пайтида шовқинни камайтириш учун операцион техникалар ёки ҳаракатни бошқариш қоидалари муайян парвоз йўналишини таъминлашни талаб қилса;

б) вертодром ҳудудида визуал белгилар оз сонини ташкил этса;

в) яқинлашиш чироқлари тизимини ўрнатиб бўлмаса.

238. Кўниш майдонидаги визуал бошқарув тизими вертолёт FATO зонасига қараб нишонга олишни берилган йўл чизиғи бўйлаб бошқариладиган қилиб жойлаштирилган.

239. Тизим парвоз қисмининг охирида, FATO қисмининг биринчи ва иккинчи бурилишлари ўртасида жойлашган бўлиши керак.

240. Чироқлар мўрт  ва иложи борича чуқурроқ ўрнатилади.

 

241. Агар тизимнинг чироқлари алоҳида манбалар сифатида кўриниши керак бўлса, улар шундай жойлаштириладики, тизимни максимал қамраб олганда, учувчи томонидан кўринадиган иккита чироқ орасидаги тортишиш бурчаги камида 3 ёй бўлиши керак.

242. Тизим чироқлари ва бир хил ёки каттароқ интенсивликдаги бошқа чироқлар орасидаги сиқилиш бурчаги камида 3 ёй бўлиши керак.

243. Қўниш юзасини нишонга олиш бошқарув тизимининг сигнал формати “ўнгга”, “траектория” ва “чапга” сигналларни таъминловчи камида учта дискрет сигнал секторини ўз ичига олади.

244. Тизимнинг “траекторияси бўйича” соҳасини кенгайтириш бурчаги ушбу Қоидаларга 23-иловада кўрсатилган қийматларга тенг.

245. Сигнал формати шундай бўладики, тизимнинг глиссада йўлининг визуал кўрсаткичи ва глиссада йўлининг ёки бошқа визуал воситаларнинг ҳар қандай тегишли визуал индикатори билан аралаштириш имконияти бўлмайди

246. Тизимда глиссада йўлининг ҳар қандай тегишли визуал индикаторида қўлланиладиган кодлаш ишлатилмайди.

247. Сигнал формати шундай бўладики, тизим ўзига хос ва барча иш шароитларида сезиларли бўлади.

248. Ишчи зонанинг бошқарув тизими доирасида қўниш майдонини визуал нишонига йўналтирадиган йўл тизимининг визуал глиссада индекацияга тенг ёки ундан катта бўлади.

249. Чироқларнинг интенсивлигини мавжуд шароитларга қараб созлаш
ва учувчининг қўниш босқичига яқинлашиш фазасида учувчининг кўзи қамашмаслиги учун ёруғлик интенсивлигини тегишлича бошқариш таъминланади.

 

§ 14. Қўнишга киришнинг траекторияси ва горизонтал юзада жойлашуви

 

250. Учиш-қўниш йўлаги нишонидаги визуал бошкарув тизими горизонтал текисликда хисобланган ёндашув йўлининг ±5 ёйи аниклиги билан созланиши мумкин.

251. Тизимни ўрнатишнинг горизонтал бурчаги шундан иборатки, қўнишга яқинлашаётганда вертолёт учувчи “траекторияда” сигнал чегарасини кўради ва яқинлашиш зонасидаги барча объектлардан хавфсиз масофада бўлади.

252. Ушбу Қоидаларга 24-илованинг 1-жадвалида ва 25-иловада кўрсатилган тўсиқларни ҳимоя қилиш юзасининг хусусиятлари ушбу тизимга тенг равишда қўлланилади.

 

15-§. Қўниш майдони бошига йўналтирилган визуал бошқарув тизимининг хусусиятлари

 

253. Бирон бир сигнал форматининг компоненти ишламай қолса, тизим автоматик равишда ўчади.

254. Ёритгичлар конструкцияси ёғингарчилик, муз, ифлослик тушмаслиги
ва шу каби оптик узатувчи ёки акс этувчи юзаларга тушиши ёруғлик сигналига энг кам таъсир кўрсатадиган ва нотўғри сигналларни келтириб чиқармайдиган тарзда ишлаб чиқилиши керак.

16-§. Визуал қўнишга киришда глиссада кўрсатгичи

 

255. Вертодром бошқа визуал ёки визуал бўлмаган воситалар билан таъминланганлигидан қатъий назар, вертодромга яқинлашишни таъминлаш учун визуал қўнишга яқинлашиш глиссаданинг кўрсатгичи таъминланиши керак, айниқса, тунда қуйидаги ҳолатлар мавжуд бўлса:

1) тўсиқларни учиш қоидалари, ҳаво шовқинини пасайтириш техникаси
ёки яқинлашиш учун ҳаво ҳаракатини бошқариш схемалари унинг траектория эгилишининг маълум бир бурчагига тушишни талаб қилса;

2) вертолёт ёнида юзада визуал белгилар мавжуд бўлмаса;

3) ушбу вертолётнинг хусусиятлари ўрнатилган ҳолатда қўнишга яқинлашишни талаб қиладиган бўлса.

256. Вертолёт парвозларини қўллаб-қувватлаш учун стандарт глиссада йўлларининг визуал дисплей тизимлари қуйидагилар:

1) техник талабларга жавоб берадиган PAPI ва APAPI тизимлари, бундан ташқари тизимларнинг “глиссада чизиғи” бурчак ўлчамлари 45'’ гача кўтарилади; ёки

2) 259-269 бандлардаги техник талабларга жавоб берадиган вертолётнинг яқинлашиш траекториясини билдирувчи тизим (HAPI).

257. Визуал қўнишга яқинлашиш глиссаданинг кўрсаткичи вертолёт FATO зонаси ичида белгиланган манзилга йўналтирилган ва учувчининг яқинлашувнинг охирги босқичи ва қўниш босқичида кўзи қамашишининг олдини олиш учун жойлаштирилган.

258. Визуал қўнишга яқинлашишнинг глиссада кўрсаткичи майдоннинг номинал кўриш нуқтаси яқинида жойлашиши ва қўнишга яқинлашишнинг афзал кўрилган йўналиши азимутига ўрнатилиши керак.

259. Чироқ(лар) иложи борича мўрт асосга чуқурроқ қилиб ўрнатилади.

 

17-§. НАРI сигналининг формати

 

260. НАРI сигнал формати “глиссададан юқори”, “глиссадада”, "глиссададан озгина пастда" ва “глиссададан пастда” сигналларини таъминловчи тўртта дискрет сигнал секторини ўз ичига олади.

261. НАРI бўйича  сигналларини  формати ушбу қоидаларнинг 26-иловадаги
А ва Б иллюстрацияларда кўрсатилган.

262. Сигнал секторлари орасидаги ва азимутал нур сочилиш бурчаги ичидаги
ҳато сигналларни камайтириш учун жиҳозни лойиҳалашда алоҳида эътибор бериш керак.

263. НАРI милтилловчи сектор сигналининг такрорланиш тезлиги камида 2 Гц .

264. НАРI пульс сигналларининг “ёниқ / ўчиқ” нисбати 1:1 бўлиши ва модуляция чуқурлиги камида 80% бўлиши керак.

265. Секторнинг бурчак катталиги “глиссадада” НАРI 45' га тенг бўлади.

266. Секторнинг бурчак катталиги “глиссададан бироз пастда” НАРI 15' га тенг бўлади.

267. Ушбу Қоидаларнинг 20 иловаси 4 иллюстрациясида кўрсатилгандек қизил
ва яшил НАРI чироқлар интенсивлиги тарқатиш лозим.

Азимут бўйича каттароқ бурилиш платформаларида НАРI система тизимини ўрнатиш орқали тақдим этилади.

268. НАРI тизимида вертикал текисликда бир рангдан иккинчисига ўтиш шундай бўладики, кузатувчи учун камида 300 м масофада, таассурот яралишида  вертикал ўтиш бурчаги 3'дан ортиқ бўлмаслиги керак.

269. Максимал зичлик даражасини ўрнатишда қизил ёки яшил фильтрнинг ўтказувчанлик интенсивлигининг максимал даражаси  камида 15 % ташкил қилади.

270. Тўлиқ интенсивликда НАРI системасининг қизил чироғи 0.320 дан ошмайдиган Y координатага эга. Яшил сигналлар қуйидаги чегараларда бўлиши керак:

Сариқ ранг текислиги    y = 0,726 – 0,726x

Оқ ранг  текислиги    x = 0,625y – 0,041

Кўк ранг  текислиги   y = 0,390 – 0,171x

271. Ёруғлик интенсивлигини  устунлик шартларига мувофиқ созлаш ва учувчининг қўниш босқичларида кўзларни қамашишига йўл қўймаслик учун тегишли ёруғлик интенсивлигини назорат қилиш таъминланади.

 

18-§. Глиссада қияликлари ва баландлик бурчакларини белгилаш

 

272. НАРI тизимининг вертикал текисликда ростлаб, горизонтдан 1 ва 12° юқорида ±5' ёйи аниқлигида ҳар қандай берилган бурчак остида ўрнатиш мумкин.

273. НАРИ тизимининг баландлик бурчагини белгилаш пайтида “глиссададан пастда” сигналининг юқори чегарасини кўрган вертолёт учувчиси  қўниш майдонидаги барча объектлардан хавфсиз масофада жойлашган тарзда амалга оширилади.

274. Тизим шундай тарзда яратилган:

а) ёруғликнинг вертикал кўчиши ±0.5° (±30 ') дан ошса, тизим автоматик равишда ўчирилади;

б) муваффақиятсиз милтилловчи секция(лар)да, милтилловчи механизм ишдан чиққан тақдирда ёруғлик чиқарилмайди.

275. НАРI тизимининг чироғи конденсация маҳсулотлари, муз, кир ва ҳ.к. ҳисобга олиб лойиҳаланадики, оптик юзада ҳосил бўлган узатувчи ва қабул қилувчи ҳато сигналлар аҳамиятсиз бўлиши ёки нотўғри сигналлари шаклланишига олиб келмаслиги керак.

 

19-§. РАРI, АРАРI ва НАРI учун тўсиқ ҳимоя юзаси

 

276. Тўсиқ ҳимоя юзаси визуал  индикация глиссада тизимини  кўрсатиш  тизим фойдаланилиши керак бўлган жойда ўрнатилади.

277. Тўсиқни ҳимоя қилиш юзасининг хусусиятлари, яъни унинг келиб чиқиши, кенгайтмаси, узунлиги ва бурилиш бурчаги белгиланган қийматларга мос келади
ва Қоидаларда 24-иловадаги жадвалининг тегишли устунига мос равишда ва ушбу қоидалар 25-илованинг суръатида белгиланган.

278. Янги объектларни тиклаш ёки мавжуд объектларни тўсиқни ҳимоя қилиш юзасидан ташқарига чиқадиган тарзда киритиш мумкин емас, агар тегишли органнинг фикрига кўра, янги объект ёки унинг устки қавати объект томонидан тўсиб қўйилса бекор қилинади.

279. Истисно тарзида, агар тегишли органнинг фикрига кўра, мавжуд бўлган объект томонидан яширилмаса ёки авиация тадқиқотини ўтказгандан сўнг, объект вертолёт қатновларининг хавфсизлигига салбий таъсир қилмаслиги аниқланса тўсиқни ҳимоя қилиш юзасидан ташқарига чиқадиган мавжуд объектлар олиб ташланади.

280. Авиация тадқиқот натижалари бир тўсиқ ҳимоя юзаси сифатида ҳаракат мавжуд объект вертолёт парвозлар хавфсизлигини салбий таъсир қилиши мумкин деб кўрсатган ҳолларда, қуйидаги чора-тадбирлардан бири ёки бир нечтаси амалга оширилади:

1) глиссада системасининг қия йўли бурчаги шунга кўра ортади;

2) объект нур чегараларидан ташқарида тизим нурининг ажралиб чиқиш азимутал бурчаги камаяди;

3) тизим ўқи ва тегишли тўсиқни ҳимоя қилиш юзаси 5°дан кўпроқ кўчирилади;

4) FATO зонаси мос равишда сурилади;

5) 235 бандида тасвирланган ҳолда жойнинг мақсадли майдонига визуал йўналтириш тизими ўрнатилади.

 

20-§. Қўнишнинг якуний босқич зонасининг чироқлар системаси ва сирт сатҳида вертодромдан учиш

 

281. FATO зонаси бўлган жойда тунда фойдаланишга мўлжалланган ер юзасида вертодром ўрнатилади. FATO зонаси чироқлари тақдим этилади, FATO зонаси ва TLOF зонаси деярли бир хил бўлган жойда агар FATO зонасининг узунлиги шубҳа уйғотмаса улар тақдим етилмаслиги мумкин. 

282. FATO зонаси чироқлари FATO зонаси чегаралари бўйлаб жойлашган. Чироқлар қуйидаги оралиқларда бир текис жойлаштирилади:

а) бундай холларда зона квадрат ёки тўғри тўртбурчак шаклида, интерваллар кўпи билан 50 м  камида тўртта чироқ билан, шу жумладан ҳар бир бурчагида бир чироқ хар бир томонда жойлашади.

283. FATO зона чироқлари ҳар томонлама доимий оқ нурланиш чироқларидир. Ёритгичларнинг интенсивлиги ўзгарувчан бўлиши керак бўлган ҳолларда чироқлар ўзгарувчан оқ рангда бўлади.

284. FATO зонаси чироқларининг ёруғлик тақсимоти кўрсатилгандек бўлиши керак (ушбу Қоидаларнинг 20-иловадаги 5-расмда кўрсатилган).

285. Чироқларнинг баландлиги 25 см дан ошмаслиги керак ва сиртдан юқорига чиққан ёруғлик вертолёт қатнови хавфсизлигига таҳдид солган ҳолларда улар чуқурлаштирилиши керак. FATO зонаси ердан узилиш ёки қўнишга мўлжалланмаган ҳолларда чироқларнинг баландлиги ердан ёки қор сатҳидан 25 см дан ошмаслиги керак.

 

21-§. Қўнишнинг нишон  нуқтаси чироқлари

 

286. Қўнишнинг нишон нуқтаси чироқлари тунда фойдаланиш учун мўлжалланган вертодромда қўнишнинг нишон нуқтаси маркировка билан таъминланиши керак.

287. Қўниш нуқтасининг ёритгичлари қўниш нуқтасининг маркировкаси билан бирлаштирилади.

 

288. Қўниш нуқтаси чироқлар тизими камида олтита оқ, ҳар томонлама чироқлардан иборат(ушбу Қоидаларнинг 18 иловасида кўрсатилгандек).

Ер ичига ўрнатиладиган чироқлар ер сиртидан кўтарилганда вертолётларнинг парвозлар хавфсизлигига таҳдид солиши мумкин.

289. Қўниш нуқтаси чироқларининг ёруғлик тақсимоти ушбу Қоидаларнинг
20-иловасидаги 5-расмида кўрсатилгандек бўлади.

 

22-§. Қўниш ва ажратиш зонаси чироқлари тизими

 

290. TLOF зонаси ёруғлик тизими  вертодромда кечаси фойдаланиш учун тақдим етилади.

291. Сирт сатҳида жойлашган вертодромдаги  TLOF зона ёруғлик тизими  қуйидаги воситалардан бири ёки бир нечтасидан иборат:

а) периметр чироқлари, ёки

б) прожекторлардан, ёки

в) а) ва б) қўлланилганда TLOF зонасини белгилаш учун сегментли нуқтавий ёруғлик манбалари (АСПСЛ) ёки люминесцент блоклар тўпламлари амалда қўлланилмаса ва FATO зона чироқлари бўлганда.

292. Сирт устида кўтарилган вертодромнинг TLOF зонасининг чироқлар тизими қуйидагилардан иборат:

а) периметр чироқлари

б) ASPSL  ва / ёки қўниш зонасини маркировка учун  LP  ва / ёки TLOF зонасини ёритиш учун.

293. ASPSL / ёки  LР қўниш зонаси маркировкасини белгилаш учун ва TLOF  вертодром зонасини кечалари фойдаланиш учун мўлжалланган  сирт даражасида, ердаги таркибий жойлар мустаҳкамлаш зарур бўлган ҳолларда тақдим этилиши лозим.

294. TLOF зонасининг периметр чироқлари зона четида жойлашган бўлиб, TLOF зонаси сифатида ёки зона четидан 1,5 м масофада жойлашган.  TLOF зонаси доира бўлган жойда, чироқлар:

а) схема бўйича тўғри чизиқларда жойлашган учувчиларни охирги оғиш миқдори ҳақидаги маълумот билан таъминлайди;

б) агар банд (а) қўлланилмаса, у ҳолда чироқлар TLOF зонасининг периметри бўйлаб тегишли оралиқда бир текис ўрнатилади ва 45° секторда белгиланган чироқлар ярим оралиқда жойлаштирилади.

295. TLOF зонасининг периметр чироқлари сиртдан юқорига кўтарилган вертодромлар учун 3 м дан, сиртда жойлашган вертодромлар учун эса 5 м дан ошмаган оралиқларда бир текис жойлаштирилади. Доира шаклига эга бўлган зона учун чироқларнинг минимал сони ҳар бир томонда тўртта, ҳар бир бурчагида битта чироқ кўринишида бўлади. Улар доира шаклига ега бўлган TLOF зонаси учун 292 б) банди билан камида 14 та ёруғлик лампалари ўрнатилган.

296. TLOF зонаси периметри чироқлари сирт устида кўтарилган вертодромларга, қўзғалмас конструкцияга шундай ўрнатиладики, TLOF  майдони сатҳидан пастда жойлашганда, уларнинг жойлашуви учувчига кўринмайди

297. Ер юзасида жойлашган вертодромларда ASPSL ёки LР , агар улар
TLOF  зонасини белгилаш учун тақдим етилган бўлса TLOF зонаси чегарасини белгиловчи белгилар бўйлаб жойлашган.

Агар TLOF  зонаси айлана шаклига ега бўлса, улар белгиланган зона чегараларини кўрсатувчи тўғри чизиқларда жойлашади.

298. Ер сиртида жойлашган вертодромларда TLOF  зонасидаги  LР минимал сони тўққизта.

Схемадаги LР нинг умумий узунлиги белгиланган схема узунлигининг 50% дан ошмайди. Умумий сони  TLOF зонасининг ҳар бир томонида жуфт сони камида уч блок билан тақдим етилади, ҳар бир бурчагида бир блок, шу жумладан,  LР лар TLOF зонасининг ҳар бир томонида 5 м дан ошмаган туташ блокларнинг учлари орасидаги масофа билан бир текисда жойлашади.

299. Ер юзасининг устида кўтарилган LР вертодромга ўрнатишда,  ер устидаги таркибий мўлжал жойларни белгиларини мустаҳкамлаш учун, кўрсатилган блоклар периметр чироқлари яқинида ўрнатилмаслиги керак. Улар қўниш зонасининг маркировкаси бўйлаб жойлаштирилиши керак, қўлланиладиган ёки вертодром белгисининг маркировкасига тўғри келади.

300. TLOF зонасининг прожекторлари шундай жойлашганки, парвозда бўлган учувчилар учун ёки айнан шу зонада ишлаётган кадрлар кўзига нур тушишини яратмаслик учун ўрнатиш схемаси ва қидирув чироқлари йўналиши минимал соялар яратилган тарзда танланади.

301. TLOF майдони периметрининг чироқлари хар томонга йўналтирилган чироқлардир.

302. Ер юзасининг устида жойлашган аэродромда ASPSL ёки LР TLOF зонасининг периметрини кўрсатиш учун яшил нур чиқаради.

303. LР минимал кенглиги 6 см. Арматура блоки ўзи ифодалайдиган маркировка рангига эга.

304. Периметр чироқлари баландлиги 25 см дан ошмаслиги керак, агар ер юзасида чиқиб турган чироқ ёруғлиги вертолёт парвозлар хавфсизлигига хавф солса улар чуқурлаштирилиши керак .

305. TLOF зона чироқларининг баландлиги 25 см дан ошмаслиги керак агар улар вертолёт хавфсизлик зонасида жойлашган бўлса.

306. LP юзаси 2,5 см дан ортиқ чиқиш керак емас.

307. Периметр чироқларининг ёруғлик тақсимоти ушбу Қоидаларнинг 20-иловаси
6-расмида кўрсатилгандек бўлади.

308. LР нинг ёруғлик тақсимоти ушбу Қоидаларнинг 20-иловаси 7-расмида кўрсатилгандек бўлиши керак.

309. Сирт ва тўсиқ белгиларини тўғри аниқлаш мумкин бўлиши учун TLOF зонаси прожектор чироқларининг спектрал характеристикалари тақсимоти танланади.

310. TLOF зонаси сиртида ўлчанган прожектор бўйича горизонтал ёритилганликнинг ўртача даражаси камида 10 люкс бўлиши, ёритилганликнинг бир хиллик коэффициенти (ўртачадан минимумгача) кўпи билан 8:1 бўлиши керак.

311. Қўниш зонасини белгилаш учун фойдаланиладиган чироқлар йўналтирилган ASPSL мосламаси сариқ нур кенгликларидан иборат қисмли доира бўлиши
керак. Сегментлар ASPSL тасмаларидан иборат бўлиши ва  ASPSL тасмаларининг умумий узунлиги айлана айланамасининг камида 50% бўлиши керак.

312. Вертолёт идентификация чироқларини фойдаланиладиган бўлса, улар хар томонга йўналтирилган яшил чироқлар бўлиши керак.

 

23-§. Ҳаракат йўлакчаси чироқлари

 

313. Ҳаракат йўлакчаси ва йўлакча чироқларининг марказий чироқларига қўйиладиган техник талаблар вертолётлар  учун тенг равишда  ердаги ҳаракати учун мўлжалланган ЎзР АҚ-153 нинг 22 параграфида кўрсатилган. 

 

24-§. Тўсиқларни белгилаш учун визуал воситалар

 

Тўсиқларни прожекторда ёритиш.

314. Кечаси фойдаланиш учун мўлжалланган вертодромда тўсиқлар прожекторлар билан ёритилади, чироқларини ўрнатиш имкони бўлмаса, уларга тўсувчи чироқлар қўйилади.

315. Тўсиқларни ёритиш учун прожекторлар шу тарзда ташкил этиладики, бутунлай тўсиқни ёритади ва амалда иложи борича вертолёт учувчиларини кўзини қамаштирмайди.

316. Тўсиқларни прожектор билан ёритиш камида 10 CД/м2 ёрқинлигини ҳосил қилиш каби бўлиши керак.

 

6-боб. Вертодромлар учун метеорологик ускуналар

 

1-§. Умумий қоидалар

 

317. Вертодромларнинг метеорологик жиҳозлари метеорологик қийматларни ўлчаш ва эксплуатантларга, экипаж аъзоларига, ҳаво транспорт хизматларига ва бошқа органларга ўз вазифаларини бажариш учун зарур бўлган метеорологик маълумотларни етқазиш
учун мўлжалланган.

318. Барча метеорологик ўлчаш асбоблари учун фойдаланиш ва техник хужжатлар бўлиши керак.

 

2-§. Таркибига ва жойлаштиришга қўйиладиган талаблар

 

319. Вертодромлар учун метеорологик ускуналарнинг минимал таркиби ушбу Қоидаларнинг 27-иловаси 1-жадвалига мос келиши керак.

320. Вертодромлар учун метеорологик ускуналар метеорология майдонида жойлашади ва қўниш жойига нисбатан жойлаштирилади.

321. Метеорология майдонига булутларнинг қуйи чегарасининг баландлиги
учун бирламчи ўлчаш мосламалари ҳарорат ва намлик ўлчагичлари ўрнатилади.

322. Бирламчи шамолни ўлчаш мосламалари қўниш майдонидан 220 м дан ортиқ бўлмаган масофада 10+1м (30-3 фт) баландликда ўрнатилади.

 

323. Метеорологик оптик кўриниш диапазонининг бирламчи ўлчов мосламалари қўниш жойидан 120 м дан узоқ бўлмаган масофада ўрнатилади.

324. Кўринувчан визуал кузатувлар учун, кўриниш қалқонсимон ориентир-шитлар (тавсия этилган ускуналар) ва танланган табиий кўринувчан ориентирлардан фойдаланиш мумкин.

Қалқонсимон ориентир-шитларга талаблар 27-илованинг ушбу
Қоидаларнинг 2-жадвалида келтирилган.

325. Атмосфера босими ўлчагичлари кузатувчиларнинг ишчи хонасига
ёки метеорология мачтасига жойлаштирилади.

 

3-§. Техник талаблар

 

326. Вертодромларнинг метеорологик ускуналари метеокатталикларни рухсат этилган хато чегараларидан ошмаган холда ўлчашни таъминлаши керак. Ушбу Қоидалар 27-илованинг 3-жадвалида кўрсатилган.

327. Алоқа линиялари қуйидаги талабларга жавоб бериши керак:

а) алоқа линияси қаршилиги 1 км да -100 Ом дан ортиқ емас;

б) изоляция қаршилиги 1 км камида 2000 Мом ҳисобланади.

 

7-боб. Вертодромда фавқулотда вазият юзага келган тақдирда чора-тадбирлар

 

1-§. Вертодромда фавқулотда ҳолатларда тадбирларни режалаштириш

 

328. Вертодромда фавқулодда ҳолатларда тадбирларни режалаштириш вертодромда ёки унинг атрофида фавқулотда вазиятлар содир бўлганда вертодромни тайёрлаш жараёнидир.

329. Вертодромда фавқулотда ҳолатларда тадбирларни режалаштиришдан мақсад, биринчи навбатда, инсонларни ҳаётни сақлаб қолиш ва вертолётларнинг хавфсизлигини таъминлаш учун фавқулодда вазиятлар оқибатларини камайтиришдир.

330. Ўзбекистон Республикаси фуқаро ва экспериментал авиацияси вертодромнинг экспулатанти вертодромда келиб чиқадиган аварияларни олдини олиш учун, вертолёт қатновлари ва бошқа вертодром тадбирларини ҳисобга олган ҳолда, фавқулодда қутқарув кучлари ва воситаларидан самарали фойдаланиш, шунингдек, Ўзбекистон Республикаси ЕАПСС таркибига кирувчи ташкилотлар билан ўзаро ҳамкорлик “Ҳудудда ва вертодром операторининг жавобгарлиги бўйича фавқулодда вазият юзага келган тақдирда чора-тадбирлар режаси” ни ишлаб чиқиши лозим. Режа Ўзбекистон Республикаси Транспорт Вазирлиги ҳузуридаги фуқаро авиацияси агентлиги (“Ўзавиация” Агентлиги) билан мувофиқлаштирилиши лозим), шунингдек, ушбу вертодромда фавқулодда вазиятларни бартараф этишда иштирок этувчи Ўзбекистон Республикаси ЕАПСС таркибига кирувчи ташкилот ва идоралар.

331. Режада камида қуйидаги маълумотлар бўлиши керак:

а) тайёрланадиган фавқулотда вазиятлар турлари;

б) ҳар бир кўзда тутилган фавқулотда вазиятда режанинг бажарилишини бошлаш тартиби;

в) фавқулотда вазиятларга жавоб бериш бўйича мувофиқлаштирув-чи марказ (тезкор штаб) нинг маълум бир жойи;

г) вертодромда ва унинг атрофида жойлашган орган номи уларнинг телефон рақамлари ва бошқа алоқа маълумотлари билан ҳар бир фавқулотда вазиятларда алоқа ўрнатиш;

д) ҳар бир органнинг мувофиқ равишда ҳар бир фавқулотда ҳолат турига нисбатан тутадиган ўрни;

е) вертодромда мавжуд бўлган тегишли хизматлар рўйхати, шу жумладан уларнинг телефон рақамлари ёки бошқа алоқа маълумотлари;

ж) Ўзбекистон Республикаси ЕАПСС таркибига кирувчи ташкилотлар ва идоралар билан фавқулотда вазиятларда кўрсатиладиган ўзаро ёрдам тўғрисидаги
ёзма шартномаларнинг нусхалари;

з) вертодром харитаси ва унинг яқин атрофи координаталар сеткаси билан.

332. Вертодромда фавқулотда ҳолатларда чора-тадбирлар режаси вертодромнинг турли органлари ёки хизматлари ҳаракатларини мувофиқлаштириш тартибини белгилайди (ҳаво транспорт назорати, ёнғин хизматлари,  вертодром маъмурияти, соғлиқни сақлаш ва тез тиббий ёрдам хизматлари, самолёт операторлари, хавфсизлик хизматлари, ва полиция) ва атрофидаги зоналардан бошқа органлари (ёнғин станциялари, милиция, соғлиқни сақлаш ва тез тиббий ёрдам хизматлари, касалхона, ҳарбий органлари, порт ёки қирғоқ муҳофаза хизматлари) фавқулотда ҳолатларда ёрдам кўрсатишлиги мумкин.

333. Режада кўрсатилган барча органлар режада белгиланган ўрни билан танишишлари ва келишиб олишлари керак.

334. Режа қайта кўриб чиқилиши ва ундаги маълумотлар янгиланиши,
ҳеч бўлмаганда алоқа маълумотлари ҳар йили ҳамкорлик қилувчи ташкилотлар ва идоралар билан солиштирилиши керак ва зарур деб топилса, ҳақиқий фавқулот давомида аниқланган барча камчиликларни бартараф этиш мақсадида - ҳақиқий фавқулотдан сўнг амалга оширилади.

335. Вертодромда ҳар уч йилда камида бир марта фавқулотда вазият юзага келган тақдирда. ҳаракатлар режасининг ишлаб чиқиш учун комплекс ўқув машқлари ўтказиши керак.  Комплекс ўқув машқлари натижаларига кўра, "Ўзавиация" назорат агентлиги ПАСОП масъул мутахассиси томонидан баҳоланиши керак. Баҳолаш қониқарсиз бўлса, комплекс ўқув машқларини такрорлаш керак. Комплекс ўқув машқларни ўтказиш вақти ва режаси йил бошида "Ўзавиация" назорат агентлиги билан келишилган бўлиши керак.

336. Агар вертодромда қўнишга кириш схема траекторияси шунингдек, вертодромдан учиб кетиши сув устидан ўтса, режага кўра вертолётнинг фавқулодда қўниши ва сувга қўниши қутқарув операцияларини координацияси мувофиқлаштириш бўйича масъул агентликни аниқлаш ва ушбу агентлик билан алоқа ўрнатиш тартибини аниқлаши керак.

337. Вертодромда авиация ҳодисалари қурбонларига биринчи зарур тиббий ёрдам кўрсатиш учун бўлиши керак:

- тиббиёт ходими;

- стационар радио станцияси билан жиҳозланган тез тиббий ёрдам автомобили;

- жомаданлар-ушбу вертодромга мунтазам учадиган энг йирик вертолётнинг йўловчи сиғимининг 10 йўловчисига бир чамадон миқдорида дори-дармонлар, асбоблар
ва кийим-кечаклар билан таъминлаш. Ушбу қоидаларга 28-илованинг 1-жадвалда қуйдаги талаблар айтиб ўтилган;

- ушбу аэродромга мунтазам учадиган энг йирик вертолётнинг йўловчи сиғимининг ¼ қисмига асосланган тиббий замбиллар;

- қалқонлар (уларни замбилга қўйиш имконини берадиган катталик). Қалқонлар сони тиббий замбиллар сонига асосланган бўлиши керак;

- крамернинг нарвон шиналари тўплами 75х7 см ва 100х10 см. Нарвон шиналари сони тиббий носилкалар сонига мувофиқ бўлиши керак.

338. Вертодромда фавқулодда қутқарув ускуналар билан таъминлаш, ушбу қоидаларга 1-илованинг 29-жадвалига мувофиқ вертодромнинг ишлаш даражасига мос келади.

Ер юзасидан кўтарилган вертодромда бундай ускуналар вертодром яқинида, унинг дарҳол қўлланилишини таъминлайдиган масофада сақланиши керак.

 

2-§. Қутқарув ва ёнғинга қарши кураш

 

339. Ушбу техник талаблар фақат ер юзасида жойлашган вертодром ва ер юзасининг устида кўтарилган вертодром учун қўлланилади.

340. Қутқарув ва ёнғинга қарши кураш мақсадларида кўзда тутилган ҳимоя даражаси энг узун вертолётнинг умумий узунлигига асосланган бўлиши керак,
бу вертодромдан фойдаланиш, ва вертодром ёнғин хавфсизлиги тоифасига мувофиқ белгиланади, жадвалга мувофиқ ташкил этилган ушбу Қоидаларга илова № 30, транспорт частотаси  паст ва хизмат кўрсатилмайдиган вертодром бундан мустасно.

341. Кичикроқ вертолётлар учун кутилаётган парвоз даврларида вертодромнинг ёнғин хавфсизлиги тоифаси шу вақт мобайнида вертодромдан фойдаланиш учун режалаштирилган вертолёт тоифасининг энг юқори қийматига туширилиши мумкин.

 

3-§. Ёнғинни ўчириш воситалари

 

342. Асосий ёнғинни ўчириш воситаси "В" даражали хусусиятларга мос келадиган кўпик деб ҳисобланиши керак.

343. Кўпик ва қўшимча моддаларни шакллантириш учун зарур бўлган сув миқдори ушбу Қоидаларнинг 31-илованинг 1 ёки 2-жадвалига мувофиқ ташкил этилган вертодромнинг ёнғин хавфсизлиги тоифасига мувофиқ аниқланиши керак.

344. Ер юзасида жойлашган вертодромда кўпик ҳосил қилиш учун ишлатиладиган сувнинг умумий миқдорини ёки бир қисмини қўшимча моддалар билан алмаштиришга рухсат этилади.

345. Кўпик эритмасининг ўзига хос истеъмоли ушбу Қоидаларнинг
1 ёки 2 иловасида кўрсатилган қийматлардан кам бўлмаслиги керак.
Қўшимча моддаларнинг солиштирма сарфи ишлатилаётган модданинг оптимал самарадорлигини таъминлаш учун шундай йўл билан аниқланиши лозим.

 

346. Ер юзасидан кўтарилган вертодромда, маълум бир оқим тезлиги 250 л / дақ. бўлган босим остида кўпикни пуркаш учун камида битта рукав мавжудлигини таъминлаш керак. Бундан ташқари, Н2 ва Н3 тоифалари вертодромларида камида иккита гидро-мониторлар (ташиш бирликлари) тақдим етилиши керак, уларнинг ҳар бири керакли оқим тезлигини таъминлаши ва уларни барча об-ҳаво шароитида ушбу вертодромнинг ҳар қандай қисмига кўпик етказиб беришни кафолатлаш учун қулай жойларда ўрнатиши керак; шу билан бирга, иккала гидромониторлар (ташиш қурилмаларига) вертолёт билан боғлиқ ҳодиса натижасида зарар етказиш имкониятини камайтириш керак.

347. Ер юзасида жойлашган вертодромда фавқулотда қутқарув ва ёнғин хизматининг операцион вазифаси энг мақбул кўриниш шароитида ва сирт ҳолатида икки дақиқадан ортиқ бўлмаган таъминлаш вақтига эришиш керак.

348. Сирт устида кўтарилган вертодромда, вертолёт парвозларини амалга оширишда фавқулодда қутқарув ва ёнғин хизмати тўғридан-тўғри вертодромда ёки яқинида жойлашган бўлиши керак, шунинг учун таъминлаш вақти 2 дақиқадан ошмаслиги керак.

 

8-боб. Вертолётлар қўниш майдонларига қўйиладиган талаблар

 

1-§. Қўниш майдонларининг жисмоний характеристикалари

 

349. Учиш майдонида FAТО зонаси ва хавфсизлик зонаси бўлиши керак (1-илова).

350. FAТО зонаси ҳаво кемалари учун мўлжалланган қўниш майдонининг
УҚЙ ва ҲЙ да ёҳуд уларга яқин жойда бўлиши мумкин.

351. FAТО зонаси ҳар қандай конфигурацияда бўлиши мумкин ва қуйидагиларга имкон берадиган ўлчамларга эга бўлиши керак:

а) вертолётларнинг FAТО хизмат кўрсатиши керак бўлган МТОМ 3175 кг дан ортиқ бўлса, энг катта вертолётнинг 1 D;

б) вертолётларнинг FAТО хизмат кўрсатиши керак бўлган МТОМ 3175 кг ёки ундан камни ташкил этса, энг катта вертолётнинг 0,83 D.

352. Майдонлардан ҳаво ёстиғи эффектидан фойдаланган ҳолда парвозларни бажаришда, FAТО зонасининг ўртача қиялиги ҳар қандай йўналишда 3% дан ошмайди. Вертолёт йўлининг ўлчамлари бўйича ўлчанадиган яқинлашиш зонаси ҳар қандай қисмининг локал қиялиги 7% дан ошмайди. Парвозларни ҳаво ёстиғи таъсир зонасидан ташқарида амалга оширилганда, қияликлар чекланмайди.

353. FAТО зонасининг юзаси учиш ва қўниш йўналишида тўсиқлардан холи бўлиши ва ҳаво ёстиғи таъсир зонасидаги парвозлар чоғида асосий парраги оқими таъсирига бардош бериши керак.

354. 41-44-бандларга мувофиқ ерга қўниш ва ердан узилиш зоналари ўрнатилади.

355. FAТО зонаси атрофида хавфсизлик зонаси жойлашган бўлиб, унинг юзаси қаттиқ бўлиши шарт эмас.

356. Хавфсизлик зонасида учиш ва қўниш йўналиши бўйича ҳаракатланадиган ёки ҳаракатланмайдиган предметлар мавжуд бўлишига йўл қўйилмайди, ушбу зонада функционал мақсадларга қараб жойлашиши керак бўлган мўрт буюмлар бундан мустасно.

 

357. Визуал метеорологик шароитларда вертолетлар фойдаланиши учун мўлжалланган FAТО зонасини қамраб олган хавфсизлик зонаси, FAТО зонаси хизмат кўрсатиши учун мўлжалланган энг катта вертолётдан қайси ўлчам катталигига қараб,
FAТО зонаси контуридан камида 3 м ёки 0,5 D масофага ёйилади.

FAТО зонаси тўртбурчак шаклида бўлса, хавфсизлик зонасининг ҳар бир ташқи томони камида 2 D бўлиши керак;

FAТО зонаси айлана шаклида бўлса, хавфсизлик зонасининг диаметри камида
2 D бўлиши керак.

Вертолёт парвозлари учун мўлжалланган FAТО зонаси қамраб олган хавфсизлик зонаси асбоб-ускуналар бўйича метеорологик шароитларда кўндаланг йўналишда ўқ линиясидан ҳар томондан камида 45 м ва бўйлама йўналишда FAТО зонаси чегараларидан камида 60 м ўлчовга эга бўлиши керак.

358. Бажарадиган вазифаларига кўра хавфсизлик зонасига жойлаштириладиган объектлар 25 см дан баланд бўлмаслиги керак. Улар FAТО зонаси чегараси бўйлаб жойлашган бўлса, унда жойлашуви FAТО зонаси чегарасидан 25 см баландликда бошланган ва FAТО зонасидан 5% градиент билан узоқлашган юза чегарасидан чиқмаслиги лозим.

359. Хавфсизлик зонаси юзасининг (қаттиқ бўлганда) юқорига йўналган қиялиги, FAТО зонаси чегарасидан йўналишда 4% дан ошмаслиги керак.

360. Хавфсизлик зонаси чегарасидан 10 м масофагача қиялик билан, 45 даражага кўтариладиган ён юзасида тўсиқларни чеклаш таъминланади. У орқали тўсиқлар ўтиб кетмайди, агар тўсиқлар фақат яқинлашиш зонасининг бир томонида жойлашган бўлса, улар бундай қиялик билан ён юзадан ўтиши мумкин.

361. Вертолёт тўхтаб туриш жойи 74-83-бандларга асосан парвозлари учун фойдаланиш режалаштирилган энг катта вертолётнинг 1,2 D га тенг бўлган диаметрли доира сиғиши учун етарли бўлган ўлчамларга эга бўлиши керак.

362. ТLOF зонаси ва тўхташ жойини бирлаштиришга рухсат берилади.

Ҳаво ёстиғи эффектидан фойдаланган ҳолда парвозларни бажарганда, вертолёт тўхташ жойининг қиялиги ҳар қайси томонга 2% дан ошмаслиги керак, ҳаво кемасининг эксплуатация ҳужжатларида бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса.

Двигателларни ишга тушириш учун фойдаланилмайдиган вертолётларни сақлаш жойлари вертолётларни хавфсиз сақлаш учун зарур бўлган ўлчамларга эга бўлиши керак.

Ер усти ҲЙ ер устида ҳаракатланиш учун мўлжалланган кенглиги, ер усти ҲЙда хизмат кўрсатиш энг катта вертолёт шасси қисмидан келиб чиққан холда энг катта вертолёт ўлчамининг камида 1,5 бараварига тенг бўлда.

Ер усти ҲЙ ҳаракатланиш йўналиши ер усти ҲЙда ҳаракатланиши кўзда тутилган энг катта вертолетнинг 0,75 D дан кам бўлмаган ўқ чизиғининг ҳар бир томонидаги кенглигига эга.

Вертолётлар ерда ҳаракатланиши учун ҲЙ бўйлама қиялиги 3% дан ошмаслиги керак, кўндаланг қиялиги 2% дан ошмаслиги керак.

 

363. Вертолётнинг ерда ҳаракатланиш йўналишларида ҳеч қандай объектлар бўлишига йўл қўйилмайди, функционал вазифаларига қараб бўлиши керак бўлган мўрт нарсалар бундан мустасно.

364. Вертолётларнинг ер устида ҳаракатланиши учун мўлжалланган юза мустаҳкамланмаган предметларнинг вертолётга таъсир этишини истисно этадиган тарзда тайёрланган бўлиши керак.

365. ҲЙ самолёт ва вертолётлар томонидан фойдаланишга мўлжалланган бўлса, самолётлар учун мўлжалланган ҲЙга ва вертолётларнинг ер устида ҳаракатланиши учун мўлжалланган ҲЙга қўйиладиган қатъийроқ талаблар қўлланилиши керак.

366. Ҳавода ҳаракатланиш ҲЙ вертолётнинг юза устидан соатига 37 км дан кам тезликда юза таъсирини таъминлайдиган баландликда ҳаракатланишини амалга ошириш учун мўлжалланган.

367. Ҳавода ҳаракатланиш ҲЙ кенглиги ҲЙда ҳаракатланиши мўлжалланган энг катта вертолёт шасси қисмининг камида 2 ўлчамидан иборат бўлиши керак.

368. Ҳавода ҳаракатланиш йўналиши унда ҳаракатланиши кўзда тутилган вертолетнинг асосий парраги диаметридан кичик бўлмаган ўқ чизиғининг ҳар бир томонидаги кенглигига эга.

369. Вертолётлар ҳавода ҳаракатланиши учун мўлжалланган ҲЙ юзасининг кўндаланг қиялиги 10% дан, бўйлама қиялиги эса 7% дан ошмаслиги керак. Қияликларнинг ўлчамлари ушбу ҲЙда ҳаракатланиши мўлжалланган вертолетларнинг эксплуатация ҳужжатларида белгиланган чегаралардан ошмаслиги керак.

370. Ҳавода ҳаракатланиш йўналиши остидаги юза авария вазиятида қўниш учун яроқли бўлиши ва вертолётларга мустаҳкамланмаган предметлар томонидан шикаст етказилишини истисно этиши керак.

371. Ҳавода ҳаракатланиш йўналишида ҳеч қандай объектлар мавжуд бўлишига йўл қўйилмайди, ушбу жойда функционал мақсадларига қараб жойлашиши керак бўлган мўрт предметлар бундан мустасно.

Жой рельефи ёки тўсиқлар учиш ва қўнишни икки йўналишда амалга ошириш имконини бермаса, бир томонлама стартли қўниш майдонларининг жойлаштирилишига йўл қўйилади. Бундай ҳолларда, қўниш майдонининг бош қисми, шу жумладан хавфсизлик зонасидан, учиш ва қўнишнинг иккинчи йўналишини тўсиб қўювчи тўсиқларгача бўлган масофа камида 2 D бўлиши керак.

372. Баландликка кўтарилиш ва пасайишнинг эгри линияли траекториясини қўллаш чоғида тўсиқлардан холи бўлган зона учиш пайтида бурилишни бошлаш ва вертолётлар учиш-техник характеристикаларининг барча тоифалари учун камида 30 м баландликда қўнишни бажаришда бурилишни якунлаш имкониятини таъминлаши керак.

373. Сунъий қопламали вертолёт майдонлари оқ рангли “Н” ҳарфидан иборат танитиш белгисига эга бўлиши керак. Соғлиқни сақлаш муассасалари ҳузуридаги қўниш майдонларининг танитиш маркировкаси ушбу Қоидаларнинг 14-иловасига мувофиқ оқ хоч фонидаги қизил "Н" ҳарфидан иборат.

374. FAТО зонасининг маркировкаси, агар у тўртбурчак ёки тўғри тўртбурчак шаклида бўлса, тенг интерваллар билан ҳар бир томоннинг чегараси, шу жумладан бурчаклари бўйлаб жойлашган учта бир хил белгидан иборат.

375. TLOF зонасининг периметри аниқ кўринишга эга бўлмаган ҳолларда, TLOF зонасининг маркировкаси таъминланиши керак. TLOF зонасининг маркировкаси 0,3 м дан кам бўлмаган кенгликдаги узилмайдиган оқ чизиқдан иборат.

376. Сунъий қопламасиз вертолёт майдонлари ушбу Қоидаларнинг 3-иловаси
1-расмига мувофиқ белгиланади.

377. Сунъий қопламасиз майдонларнинг белгилари сифатида йўл сигнал конуслари ёки контраст рангга бўялган автопокришкалар ёҳуд байроқлар (ушбу Қоидаларнинг
32-иловаси) бўлиши мумкин.

378. Сунъий қопламали вертолёт тўхташ жойи марказий зонасининг чегараси сариқ ёки тўқ сариқ рангли камида 0,15 м кенгликдаги чизиқ билан белгиланади.

379. Сунъий қопламага эга бўлмаган тўхтаб туриш жойлари, ушбу тўхташ жойи мўлжалланган энг катта вертолётнинг 1,2 D ўлчамли доираси тушадиган квадратнинг бурчакларида жойлашган тўртта йўл сигнал конуслари ёки автопокришкалар ёхуд байроқлар билан белгиланади.

380. Сунъий қопламада ерда ҳаракатланиш ҲЙ ва ҳавода ҳаракатланиш йўли марказий чизиқлари кенглиги 0,15 м ва узунлиги 1,5 м ҳамда орасидаги узилишлар
3,0 м бўлган сариқ ёки тўқ сариқ рангда пунктир чизиқлар билан белгиланади.

381. Сунъий қопламасиз юзаларнинг ҳавода ҳаракатланиш йўналишларининг маркировкаси ушбу Қоидаларнинг 33-иловасида кўрсатилган байроқлар ёки йўл сигнал конуслар ёҳуд покришкалар билан амалга оширилиши мумкин.

382. Вертолётлар қўниш майдонлари шамол кўрсаткичи билан жиҳозланади. Шамол кўрсаткич ўлчамлари ушбу Қоидаларнинг 132-138-бандларида ва 12-иловасида кўрсатилганидан кам бўлмаслиги керак.

383. Ер сатҳида жойлашган қўниш майдонида TLOF зонасининг чироқлар тизими периметр чироқлари, прожекторлари ёки люминесцент блоклар билан жиҳозланади. Прожекторлар ёки люминесцент блоклар кечаси ердаги ориентирларни кучайтириш учун зарур бўлганда ўрнатилади.

384. Периметр чироқлари TLOF зонасининг чеккасида ёки зонанинг четидан
1,5 м гача масофада ўрнатилади.

385. TLOF зонаси айлана кўринишида бўлса, у ҳолда чироқлар учувчиларга сурилган ўлчами тўғрисидаги маълумотни таъминлаши мумкин бўлган линия ориентирлари бўйлаб жойлашади ёки тегишли интервал билан узилиш ерга қўниш зонаси периметри бўйича бир маромда ўрнатилади, бунда, секторда 45°да учувчи томонидан кўрсатилган чироқлар ярим-интервал орасида жойлашади.

386. TLOF зонаси периметрининг чироқлари доимий нур тарқатиб турувчи ҳар томонга йўналтирилган яшил чироқлар бўлиб, иншоот юзаси устида жойлашган қўниш майдонлари учун 3 м дан кўп бўлмаган ва ер устида жойлашган қўниш майдонлари учун
5 м дан кўп бўлмаган интерваллар билан бир маромда жойлаштирилади. Тўғри тўртбурчак шаклига эга бўлган майдонлар учун ҳар бир бурчакда камида тўртта чироқ ўрнатилади. Aйлана шаклидаги TLOF зонасида камида 14 чироқ ўрнатилади. Баландликлардаги майдонларнинг периметр чироқлари уларнинг жойлашиш схемаси TLOF зонасининг ошиш даражасидан паст жойда жойлашган учувчига кўринмайдиган тарзда жиҳозланади.

387. FAТО зонаси чироқлари доимий ёруғлик тарқатиб турувчи ҳар томонга йўналтирилган оқ чироқлар бўлиши керак. Улар йўналтирилиши керак бўлган ҳолларда ўзгарувчан оқ рангли чироқлар ўрнатилади.

Ер сатҳида жойлашган қўниш майдонларидаги люминесцент блоклар сариқ рангга эга бўлади ва TLOF зонасининг чегарасини кўрсатувчи маркировка бўйлаб жойлаштирилади. TLOF зонаси айлана шаклида бўлса, люминесцент блоклар ушбу зонанинг чегараларини кўрсатадиган тўғри чизиқлар бўйича жойлаштирилади.
TLOF зонасининг ҳар бир томонида камида учта блокдан иборат блокларнинг жуфт сони, шу жумладан ҳар бир бурчакда мавжуд бўлган блок кўзда тутилади. Люминесцент блоклар чегарадош блоклар орасида TLOF зонасининг ҳар бир томонида 5 м дан ошмайдиган масофада бир маромда жойлаштирилади.

Люминесцент блок минимал кенглиги 6 см бўлиши керак ва сиртдан чиқиб туриши 2,5 см дан ошмаслиги керак. Блок арматураси ўзи англатадиган маркировка рангида бўлиши керак.

388. TLOF зонасининг прожектор чироқлари парвозни амалга ошираётган учувчилар ёки ушбу зонада ишлаётган ходимларга шуъла ҳосил қилмайдиган ва уларнинг кўзини қамаштирмайдиган ҳолатда жойлаштирилади. Прожекторларни ўрнатиш схемаси ва уларнинг йўналиши минимум соя тушишига қараб танланади.

389. Прожекторлар ва периметр чироқларининг баландлиги 25 см дан ошмаслиги керак.

390. Прожекторлар ёрдамида горизонтал ёритишнинг TLOF зонаси юзасида ўлчанган ўртача даражаси ёритиш бир хиллиги коэффициенти 8:1дан ортиқ бўлмаган чоғда камида (минимумга ўртача) 10 люксни ташкил этиши керак.

 

2-§. Учиш майдонларининг яроқлилигини аниқлаш тартиби

 

391. Қўниш майдонларидан фойдаланишга ушбу Қоидаларнинг 34-иловасида назарда тутилган шакл бўйича, баҳор-ёз ва куз-қиш навигациясига тайёргарлик кўриш доирасида қўниш майдонини текшириш натижаларига кўра комиссия томонидан тайёрланган Қўниш майдонининг техник тайёрлик далолатномаси (кейинги ўринларда Далолатнома деб юритилади) асосида рухсат берилади.

392. Учиш майдонининг яроқлилигини аниқлаш учун қўниш майдони эксплуатантининг буйруғи (қарори) билан қўниш майдонининг объектларини кўрикдан ўтказиш ва текшириш учун комиссия тузилади.

Комиссия таркиби қўниш майдони эксплуатантининг қўниш майдонидан фойдаланиш, техник хизмат кўрсатиш масалалари бўйича вазифаларни амалга оширувчи ходимлари ҳамда учувчи ва (ёки) диспетчерлардан иборат бўлади.

393. Учиш майдонининг объектларини ушбу Қоидаларнинг талабларига мувофиқлиги юзасидан текшириш учун комиссияга қуйидаги ҳужжатлар тақдим этилади:

1) қўниш майдони зонасида парвозларни амалга ошириш бўйича йўриқнома;

394. Ҳаво кемаси командири томонидан ҳаводан танланган ва бир марта фойдаланиладиган қўниш майдонлари учун парвозларни амалга ошириш бўйича йўриқнома талаб этилмайди.

2) ер участкасига тегишли идентификация ҳужжатлар;

3) қўниш майдони қўниш майдонининг характеристикалари бўйича техник тавсияларга мувофиқлиги тўғрисида маълумотлар.

4) ҳаво кемалари парвозлари бажарилишига хавф солиши мумкин бўлган тўсиқларнинг жойлашиши ва баландлиги тўғрисидаги маълумотлар;

5) визуал воситалар тўғрисида маълумотлар (қўниш майдонининг маркировкаси, чироқлари, белгилари, маркерлари, шамол кўрсаткичи, чироқлар билан ажратилиши);

6) радиотехник ускуналар бўйича маълумотлар (мавжуд бўлса);

7) қўниш майдони ва унинг объектлари электр таъминоти бўйича маълумотлар (мавжуд бўлса);

8) ҳаво кемаларига ёқилғи-мойлаш материалларини қуйиш ускуналари бўйича маълумотлар (мавжуд бўлса);

9) метеорология ускуналари бўйича маълумотлар (мавжуд бўлса);

10) ёнғинга қарши курашиш воситалари бўйича маълумотлар;

11) авиация-қутқарув ишларини ўтказиш режаси.

395. Ушбу Қоидаларнинг 6-бандида кўрсатилган ҳужжатлар рўйхати қўниш майдони эксплуатантининг биринчи раҳбари томонидан имзоланган ва муҳр билан тасдиқланган нусхалар шаклида илова қилинади.

396. Ушбу Қоидаларнинг 6-бандида кўрсатилган ҳужжатларни комиссияга топшириш учун қўниш майдони эксплуатантининг буйруғи (қарори) билан масъул шахс тайинланади.

397. Комиссия томонидан қўниш майдонини кўрикдан ўтказиш майдоннинг ҳақиқий ҳолати, ҲК тўхташ жойлари, ҳаракатланиш йўллари, тўсиқлар, ёнғинга қарши ускуналар, авария - қутқарув ускуналари, шунингдек парвозларнинг метеорология ва радио техник таъминотини текширишдан бошланади.

398. Эксплуатация ҳужжатларини кўриб чиқиш, комиссияга тақдим этилган ҳужжатлардаги маълумотларни майдоннинг ҳақиқий ҳолати билан солиштириш кейинги босқичдир.

399. Қўниш майдонларини текшириш ва кўрикдан ўтказиш натижаларига кўра комиссия қўниш майдони объектларининг ҳақиқий ҳолати, хулосалар, тавсиялар ва қўниш майдонининг мувофиқлигини кўрсатган ҳолда қўниш майдони эксплуатанти
ва “Ўзавиация” агентлиги учун биттадан икки нусхада далолатнома тузади.

400. Далолатнома комиссиянинг барча аъзолари томонидан имзоланади ва уч иш куни давомида “Ўзавиация” агентлигига юборилади.

401. Учиш майдони қуйидагилар мавжуд бўлиши шарти билан фойдаланиш учун яроқли деб ҳисобланади:

1) қўниш майдони текширувини амалга оширган комиссиянинг Далолатномада кўрсатилган ижобий хулосаси;

2) комиссия томонидан Далолатномада белгиланган камчиликларни бартараф этиш тадбирлари.

 

Общие предложения: 0

86